Homiladorlik toksikozlari

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 199–200-b. — ziyouz.com

Homiladorlik toksikozlari — homiladorlik davrida uçraydigan kasallik holati; nerv, yurak-tomir, endokrin sistemalar va moddalar almaşinuvining özgarişi tufayli kelib çiqib, tuğruqdan söng ötib ketadi. H.t.ga homilador ayol organizmida mavjud xastaliklar sabab böladi. Şuning uçun böyida bölgan ayol ertaroq (2 oygaça) ayollar masla-hatxonasiga borib, vraç maslahatlaridan foydalanişi kerak. Ma'lumki, homiladorlik boşlanişida köpçilik ayollar boşqoronği böladi (q. Boşqoronğilik).

Bu holatlar ba'zi ayollarda ertaroq, ba'zilarida esa keçroq boşlanib, ötib ketadi. Ammo ba'zi homi-lador ayollarda bu alomatlar yöqolmay, zörayib boradi, natijada H.t. paydo böladi. Homiladorlikning birinçi (ilk) va ikkinçi yarmi (keç) toksikozlari farq qilinadi. Ilk tok-sikozlar homiladorlikning dastlabki 12 haftasida röy beradi. Ayolning umumiy ahvoli özgaradi, dilgir bölib qoladi, köngli ayniydi, sölagi oqadi (köp), qusadi. Ba'zan ayol hadeb qayt qilaveradi, darmonsizlanadi, oza boşlaydi, uyquçan va serjahl bölib qoladi. Lekin H.t.da kuzatiladigan töxtovsiz (sutkasiga 20 martagaça) qusiş organizmning suvsizlanişi va ayolning holsizlanişiga olib keladi. Uning qon bosimi pasayadi, gavda t-rasi kötariladi, pulsi tezlaşadi, terisi quruqşaydi, oğzidan noxuş hid keladi. Bunday hollarda davolaş tadbirlari yordam bermasa, ba'zan abort qilib, homilani olib taşlaşga töğri keladi. Ilk toksikozlarda homilador ayol maslahatxonaga qatnab davolanişi mumkin; haddan taşqari köp qusiş ayolni kasalxonaga yotqizişni talab etadi.

Keç toksikozlar homiladorlikning ikkinçi yarmida, köpinça sönggi oylarida vujudga keladi. Bularga homiladorlar istisqosi, nefropa-tiya, preeklampsiya va eklampsiya kiradi. Keç toksikozlarning barçasi ketma-ket kelib, kasallik bosqiçma-bosqiç keçadi. Homiladorlar istis-qosida şiş paydo böladi. Odatda, u töpiqdan boşlanib, tizza, son, qorin va taşqi jinsiy a'zolarga ötadi, söngra asta-sekin butun tanaga tarqaladi. Ayolning yuzi köpçiydi. Şiş ayol gavdasining hamma qismiga tarqalgan bölsa ham uning umumiy ahvoli unçalik özgarmaydi, normal holatda vazni ortadi (homiladorlik davrida 10 kg ortadi). Ayol oğirligini tarozida tortib turiş yöli bilan ham şişni aniqlaş mumkin. Homi-lador istisqosida muntazam davolaniş zarur. Homilador ayol oyda ikki marta maslahatxonaga borişi, şuningdek, vraç körsatmalariga va şax-siy gigiyena qoidalariga rioya qili-şi, haftada bir marta tarozida tort-tirib turişi lozim. Suyuqlik (sutkada 1 l gaça ruxsat etiladi) va tuzni çeklaş, servitamin ovqatlar, sabza-votlar, höl mevalar, tvorog, kefir iste'mol qiliş tavsiya etiladi. Ayol öz vaqtida davolanib istisqoning oldini olmasa, parhezga, dam oliş va mehnat rejimiga rioya qilmasa, istis-qo nefropatiyaga ötib ketadi. Homila-dorlar nefropatiyasi odatda istisqodan keyin vujudga keladi. Nefropatiyaning asosiy belgisi şiş va siydikda oqsil bölişidan iborat. Nefropatiyada homilaning rivojlanişi buziladi, u çala yoki ölik tuğilişi mumkin. Nefropatiyada ayol kasalxonada davolanadi; oldi olinmasa, u osonlikça preeklampsiyaga ötib ketadi. Preeklampsiyada ham nefropatiyadagi kabi şiş, qon bosimining oşişi, siydikda oqsil bölişi bilan birga bemorning boşi qattiq oğriydi, közi xiralaşadi, köz oldida çivin uçayotganga öxşab körinadi; kökrak ostida oğriq paydo böladi. Boş oğrib, köz xiralaşuvi miyada qon aylanişining jiddiy buzilganligidan dalolat beradi. Bemor vaqtida davolanmasa, pre-eklampsiya yanada oğirroq kasallik — eklampsiyaga aylanib ketadi.

H.t.ga kasallikning şakliga qarab davo qilinadi. Oldini oliş uçun homiladorlik davrida gigiyenaga rioya qiliş (töğri dam oliş va mehnat qiliş, bekamu köst ovqatlaniş), ayollar maslahatxonasi nazoratida böliş, H.t.ga olib keladigan kasallikni öz vaqtida davolatiş lozim.

Q.: Boşqoronğilik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲОМИЛАДОРЛИК ТОКСИКОЗЛАРИ — ҳомиладорлик даврида учрайдиган касаллик ҳолати; нерв, юрак-томир, эндокрин системалар ва моддалар алмашинувининг ўзгариши туфайли келиб чиқиб, туғруқдан сўнг ўтиб кетади. Ҳ.т.га ҳомиладор аёл организмида мавжуд хасталиклар сабаб бўлади. Шунинг учун бўйида бўлган аёл эртароқ (2 ойгача) аёллар масла-ҳатхонасига бориб, врач маслаҳатларидан фойдаланиши керак. Маълумки, ҳомиладорлик бошланишида кўпчилик аёллар бошқоронғи бўлади (қ. Бошқоронғилик).

Бу ҳолатлар баъзи аёлларда эртароқ, баъзиларида эса кечроқ бошланиб, ўтиб кетади. Аммо баъзи ҳоми-ладор аёлларда бу аломатлар йўқолмай, зўрайиб боради, натижада Ҳ.т. пайдо бўлади. Ҳомиладорликнинг биринчи (илк) ва иккинчи ярми (кеч) токсикозлари фарқ қилинади. Илк ток-сикозлар ҳомиладорликнинг дастлабки 12 ҳафтасида рўй беради. Аёлнинг умумий аҳволи ўзгаради, дилгир бўлиб қолади, кўнгли айнийди, сўлаги оқади (кўп), қусади. Баъзан аёл ҳадеб қайт қилаверади, дармонсизланади, оза бошлайди, уйқучан ва сержаҳл бўлиб қолади. Лекин Ҳ.т.да кузатиладиган тўхтовсиз (суткасига 20 мартагача) қусиш организмнинг сувсизланиши ва аёлнинг ҳолсизланишига олиб келади. Унинг қон босими пасаяди, гавда т-раси кўтарилади, пульси тезлашади, териси қуруқшайди, оғзидан нохуш ҳид келади. Бундай ҳолларда даволаш тадбирлари ёрдам бермаса, баъзан аборт қилиб, ҳомилани олиб ташлашга тўғри келади. Илк токсикозларда ҳомиладор аёл маслаҳатхонага қатнаб даволаниши мумкин; ҳаддан ташқари кўп қусиш аёлни касалхонага ётқизишни талаб этади.

Кеч токсикозлар ҳомиладорликнинг иккинчи ярмида, кўпинча сўнгги ойларида вужудга келади. Буларга ҳомиладорлар истисқоси, нефропа-тия, преэклампсия ва эклампсия киради. Кеч токсикозларнинг барчаси кетма-кет келиб, касаллик босқичма-босқич кечади. Ҳомиладорлар истис-қосида шиш пайдо бўлади. Одатда, у тўпиқдан бошланиб, тизза, сон, қорин ва ташқи жинсий аъзоларга ўтади, сўнгра аста-секин бутун танага тарқалади. Аёлнинг юзи кўпчийди. Шиш аёл гавдасининг ҳамма қисмига тарқалган бўлса ҳам унинг умумий аҳволи унчалик ўзгармайди, нормал ҳолатда вазни ортади (ҳомиладорлик даврида 10 кг ортади). Аёл оғирлигини тарозида тортиб туриш йўли билан ҳам шишни аниқлаш мумкин. Ҳоми-ладор истисқосида мунтазам даволаниш зарур. Ҳомиладор аёл ойда икки марта маслаҳатхонага бориши, шунингдек, врач кўрсатмаларига ва шах-сий гигиена қоидаларига риоя қили-ши, ҳафтада бир марта тарозида торт-тириб туриши лозим. Суюқлик (суткада 1 л гача рухсат этилади) ва тузни чеклаш, сервитамин овқатлар, сабза-вотлар, ҳўл мевалар, творог, кефир истеъмол қилиш тавсия этилади. Аёл ўз вақтида даволаниб истисқонинг олдини олмаса, парҳезга, дам олиш ва меҳнат режимига риоя қилмаса, истис-қо нефропатияга ўтиб кетади. Ҳомила-дорлар нефропатияси одатда истисқодан кейин вужудга келади. Нефропатиянинг асосий белгиси шиш ва сийдикда оқсил бўлишидан иборат. Нефропатияда ҳомиланинг ривожланиши бузилади, у чала ёки ўлик туғилиши мумкин. Нефропатияда аёл касалхонада даволанади; олди олинмаса, у осонликча преэклампсияга ўтиб кетади. Преэклампсияда ҳам нефропатиядаги каби шиш, қон босимининг ошиши, сийдикда оқсил бўлиши билан бирга беморнинг боши қаттиқ оғрийди, кўзи хиралашади, кўз олдида чивин учаётганга ўхшаб кўринади; кўкрак остида оғриқ пайдо бўлади. Бош оғриб, кўз хиралашуви мияда қон айланишининг жиддий бузилганлигидан далолат беради. Бемор вақтида даволанмаса, пре-эклампсия янада оғирроқ касаллик — эклампсияга айланиб кетади.

Ҳ.т.га касалликнинг шаклига қараб даво қилинади. Олдини олиш учун ҳомиладорлик даврида гигиенага риоя қилиш (тўғри дам олиш ва меҳнат қилиш, бекаму кўст овқатланиш), аёллар маслаҳатхонаси назоратида бўлиш, Ҳ.т.га олиб келадиган касалликни ўз вақтида даволатиш лозим.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.