Hovuz
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 183-b. — ziyouz.com
Hovuz — suv yiğiş va saqlaş uçun qazilgan çuqur joy; içimlik suvi saqlanaligan sun'iy suv havzasi. H.ning törtburçak, aylana, köp (6— 8) qirrali körinişga ega turlari mavjud. Urta Osiyo va Yaqin Şarqning ayrim mamlakatlarida keng tarqalgan; asosan masjidlar yonida şaharlar maydonlari, boğlar, çorboğlar, saroy hovlisi va b.da bunyod etilgan; atrofi toşlar bilan qoplab yoki daraxtlar ekib mustahkamlangan. H.lar favvoralar bilan boğliq bölgan. H.ning qadimdan me'morlikda ahamiyati katta bölgan. Qad. Misrda töğri törtburçak şaklidagi H. yölkaning 2 tomo-nida bunyod etilgan. Keyinçalik me'-moriy majmualar mujassamotida H.dan unumli foydalanila boşlangan: Agradagi Tojmahal, Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa, Labihovuz, bolohovuz va b. şular jumlasidan. 18-a.ga oid yozma manbalarda qayd etilişiça, Toşkentning markaziy may-doni — Registon va Şayxontohurda eng katta H.lar bölgan, uning atrofida tut, çinor daraxtlari ösgan, qölyozmalarga işlangan miniatyuralarda ham H. öz ifodasini topgan. Turkiya me'morligida uy devorlariga taqab yarim aylana şaklida bunyod etilgan H.lar ham uçraydi. Marmar qoplab işlangan H. bejirim körinişga ega bölgan, sirtlari ravoqlar, guldastalar, jez panjaralar bilan bezatilgan.
Buxoro şahrida 300 dan ortiq H. bölganligi 19-a. hujjatlarida qayd qilingan. 20-a.da esa sanitariya talablari bahonasi bilan aksari H.lar quritib örniga binolar qurilgan. Hozirda Özbekiston hududida tabiiy şaroitlarni hisobga olgan holda H. (suv havza)lar bunyod etiladi, ular favvoralar bilan uyğunlikda ajoyib manzara, sölim maskanlar hosil qiladi. Şuningdek, suzişga möljallangan H.ning usti oçiq va yopiq turlari köplab quriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲОВУЗ — сув йиғиш ва сақлаш учун қазилган чуқур жой; ичимлик суви сақланалиган сунъий сув ҳавзаси. Ҳ.нинг тўртбурчак, айлана, кўп (6— 8) қиррали кўринишга эга турлари мавжуд. Урта Осиё ва Яқин Шарқнинг айрим мамлакатларида кенг тарқалган; асосан масжидлар ёнида шаҳарлар майдонлари, боғлар, чорбоғлар, сарой ҳовлиси ва б.да бунёд этилган; атрофи тошлар билан қоплаб ёки дарахтлар экиб мустаҳкамланган. Ҳ.лар фавворалар билан боғлиқ бўлган. Ҳ.нинг қадимдан меъморликда аҳамияти катта бўлган. Қад. Мисрда тўғри тўртбурчак шаклидаги Ҳ. йўлканинг 2 томо-нида бунёд этилган. Кейинчалик меъ-морий мажмуалар мужассамотида Ҳ.дан унумли фойдаланила бошланган: Аградаги Тожмаҳал, Бухородаги Ситораи Моҳи Хоса, Лабиҳовуз, болоҳовуз ва б. шулар жумласидан. 18-а.га оид ёзма манбаларда қайд этилишича, Тошкентнинг марказий май-дони — Регистон ва Шайхонтоҳурда энг катта Ҳ.лар бўлган, унинг атрофида тут, чинор дарахтлари ўсган, қўлёзмаларга ишланган миниатюраларда ҳам Ҳ. ўз ифодасини топган. Туркия меъморлигида уй деворларига тақаб ярим айлана шаклида бунёд этилган Ҳ.лар ҳам учрайди. Мармар қоплаб ишланган Ҳ. бежирим кўринишга эга бўлган, сиртлари равоқлар, гулдасталар, жез панжаралар билан безатилган.
Бухоро шаҳрида 300 дан ортиқ Ҳ. бўлганлиги 19-а. ҳужжатларида қайд қилинган. 20-а.да эса санитария талаблари баҳонаси билан аксари Ҳ.лар қуритиб ўрнига бинолар қурилган. Ҳозирда Ўзбекистон ҳудудида табиий шароитларни ҳисобга олган ҳолда Ҳ. (сув ҳавза)лар бунёд этилади, улар фавворалар билан уйғунликда ажойиб манзара, сўлим масканлар ҳосил қилади. Шунингдек, сузишга мўлжалланган Ҳ.нинг усти очиқ ва ёпиқ турлари кўплаб қурилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.