Hujaira injeneriyasi

Hujaira injeneriyasi - ozuqali muhitda hujayra östiriş (hujayra kulturasi), duragayi va rekons-truksiyasiga asoslanib, yangi hujayra tipini yaratiş usuli. H.i. yagona hujayra va töqimalarni maxsus sun'iy ozuqali muhitda östiriş bilan boğ-liq. Ösimlik hujayra kulturasi murakkab tajriba yöli bilan taşkil qilingan biologik sistema — qayta differensiatsiyalangan somatik hujayra bölib, ayrim şaroitlarda ösimlikni qayta töliq tiklaş qobiliyatiga ega. H.i. yordamida har xil turga (hatto har xil tiplarga) mansub genomlarni birlaştiriş mumkin. H.i. biol., şuningdek, biotexnologiyada, mas, duragaylar yordamida tibbiyot va fanning boşqa sohalari hamda i.ç.da foydalaniladigan mono-klonal (bir xil xususiyatga ega) an-titelolar olişning köpgina nazariy muammolarini hal qilişda qöllanadi. Tor ma'noda «H.i.» deganda pro-toplastlar (hujayra qobiği yöq ösimlik hujayrasi)ni qöşiş tuşuniladi. H.i.da duragaylaş uçun ota-ona jinsiy hujayralari (gametalar) emas, balki ösimlikning tana (soma-tik) hujayralari olinadi va t ukgo şaroiti (organizmdan taşqari) da qöşiladi. Buning uçun maxsus fermentlar yordamida hujayraning qattiq polisaxarid pöstloği ajratiladi va hosil bölgan «oçiq» hujayralar (protoplastlar) elektr maydoni ta'si-rida yoki yopiştiruvçi yuqori mole-kulali polisaxaridlar yordamida biriktiriladi.

Protoplastlarni biriktirib somatik duragaylar olişda ösimlik hujayralari va töqimalarini sun'iy şaroitda, şuningdek, alohida pro-toplastlarni östiriş usullaridan foydalaniladi. Birinçi usul yuksak ösimliklardan ajratib olingan hujayra yoki hujayralarning ma'lum şaroit hamda maxsus ozuqali muhitda qayta differensiatsiyalanib (töqimaga xos xususiyatlarini yöqo-tib) bir hujayrali organizm kabi yaşab, köpayişiga asoslangan. Mana şunday 1p U1(go şaroitida, uyuşmagan holda öaiş va köpayiş bir neça ön yillab davom etişi mumkin. Biroq östiriş şaroitini özgartiriş b-n, mas, ozuqali muhitdagi fitogormonlar miqdorini özgartirib, hujayralarning uyuşgan holda ösi-şiga erişiş va ulardan yetuk ösimlikoliş mumkin. Bu usullarning af-zalligi şundaki, probirkada muayyan organizmdan olingan köp milli-

onlab hujayralar bilan bir vaqtning özida i.t. işlari olib boriladi. muammoni hal qilişda hujayra örnida ösimlikdan foydalaniş esa uzoq mud-dat, köp işçi kuçi va katta maydon talab qiladi. Keyingi yillarda alohida protoplastlar östiriş usuli keng rivojlanmoqda. Bunda fermentativ gidroliz yöli bilan hujayra qobiği ajratiladi va juda köp miqdorda ösimlikning «oçiq» hujayralari olinadi. Yuqori molekulyar massaga ega genlar hamda vektor molekulalar (xöjayin hujayrada mustaqil qayta tiklana oliş xususiyatiga ega DNK molekulasi) ozuqali eritmadan asta-sekin «oçiq» hujayra içiga şimiladi va protoplastlar yot genlarga ega böladi. Protoplastlarni ma'lum şaroitda östirib, hujayra qobiğini qayta tiklaş va t \\1yu şaroitida ösayotgan hujayralar singari östirib, köpaytirib koloniyalar, şuningdek, yetuk ösimlik hosil qilinadi.

H.i.ning asosiy usullari: somatik duragaylaş yordamida tabiatda jin-siy çatişmaydigan, filogenetik jihatdan bir-biridan uzoq ösimlik turlarini çatiştiriş; bir ota yoki onaga taalluqli butun genlar töplami hamda boşqa ota yo onadan ötgan bir neçta xromosomaga ega assim-metrik duragaylar oliş; bir paytning özida uç va undan köp ota-ona hujayralarini qöşib, duragaylaş sistemasini tuziş; genetik jihatdan otaonaning jami idiotiplariga ega duragaylar oliş; yadrodan taşqarida, ya'ni sitoplazmada joylaşgan genlar böyiça geterozigot dura-gaylar oliş; generativ sistemadagi biologik nomuvofiqlikni bartaraf qiliş; ota-onalardagi morfogenetik va gametogenetik anomaliya tufayli çatişmaydigan formalarni çatiştiriş; har xil epigenetik programmaga ega hujayralarni du-ragaylaş va b. Protoplastlarni qöşib, keyin duragay hujayralarni regeneratsiyalaş bilan yetuk ösimliklar oliş mumkinligi isbotlandi. Mas, birinçi marta (1972) tamaki ösimligining somatik hujayralari çatiştirilgan; şundan beri boşqa ösimliklarda ham somatik duragaylaş (hammasi bölib 70 dan ziyod) işlari amalga oşirildi. somatik duragaylaşda boşlanğiç ota-ona materiali sifatida barg mezo-fill hujayralari protoplasti yoki ösimlikning 1p U11go şaroitida östi-rilayotgan kallus töqimalaridan olingan protoplastdan foydalaniladi. Maqsadga muvofiq kombinatsiyalarni oddiy jinsiy çatiştiriş yöli bilan oliş juda murakkab bölgan holda somatik duragaylaş bilan yuksak ösimliklar ota-ona genlarining yangi kom-binatsiyalarini amalga oşiriş imkoniyatlari keng.

1p L şaroitida suyuq ozuqali

U GO muhitda ösadigan hujayralarni suspenzion hujayralar deb qaraş va ularni morfologik, fiziologik, biokimyoviy va genetik jihatdan tavsiflaş mumkin. Suspenzion hujayralar kul-turasi qimmatbaho biologik faol moddalar oliş uçun manba hisoblanadi.

Hujayralar kulturasi qişloq xöjalik biotexnologiyasida keng foydalaniladi. Özbekistonda H.i. böyiça Özbekiston FA Ösimliklar geneti-kasi va eksperimental biologiyasi institutining molekulyar genetika va biotexnologiya bölimida ilmiy tadqiqotlar olib boriladi.

Ad.: Si dorov V.A., Biotexnologiya ras-teiiy. Kletoçnayaseleksiya, Kiyev, 1990; raximbayev I.R., Kolumbayeva S.K.,Djo-kebaye va S.A., Kultura kletok i kletoçnaya injeiyeriya rasteniy, Alma-ata, 1992; L uto -va L.A., Biotexnologiya vmsşix rasteniy, SPb, 2003.

Sotvoldi Jatayev.