Hujayra devori
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 216–217-b. — ziyouz.com
Hujayra devori HUJAYRA DEVORI, ösimliklar hujayrasi pösti (tetgapa se11i1aye) — hujayra membranasi sir-tidagi tuzilma; hujayrani mustahkam qilib turadi; unga şakl beradi; pro-toplastni himoya qiladi. Köpçilik ösimliklarning H.d. yoğoçlanib, tayanç funksiyasini bajaradigan öziga xos ösimlik skeletini hosil qiladi. Yuqori molekulali uglevodlar — sel-lyuloza molekulalari H.d.ning asosini taşkil etadi. Bu molekulalar murakkab boylam (fibrillalar) ga töplanib, H.d. uçun sinç vazifasini bajaradi. H.d. tarkibida gemitsellyuloza, pyoktin böladi. Töqimaning xiliga qarab, uning hujayrasi devori tarkibida boşqa organik (lignin, kutin, suberin, mum oqsil) va anorganik moddalar (kalsiy tuzlari, qum) bölişi mumkin. H.d.ning barça moddalari, odatda, protoplastda sintez qilinadi. Uglevodlarni, asosan, Golji apparati sintezlaydi. H.d. birlamçi va ikkilamçi böladi. Birlamçi H.d. yupqa, gemitsellyuloza va pek-tinga boy bölib, meristema va ösayotgan, ba'zan doimiy hujayralar uçun xos. Birlamçi H.d. matriksida sellyuloza fibrillari tartibsiz örnaşgan. Birlamçi H.d.ning ayrim qismlari juda yupqa bölib, ularda nayçalar joylaşgan. Nayçalar orqali plazmodesmalar (qöşni hujay-ralar protoplastlarini tutaştirib turuvçi sitoplazmatik ipçalar) ötadi.
Ikkilamçi H.d., odatda, hujayraning ösişi davri oxirida hosil böladi va qavat-qavat bölib proto-plast tomondan birlamçi H.d. ustida taxlanib turadi. Ikkilamçi H.d.da sellyuloza köp; uning fibrillalari kuçli va tartib bilan birmunça paral-lel joylaşadi. Har bir qavatda fib-rillalarning turli yönalişda joylaşganligi H.d. mustahkamligini oşiradi. Ikkilamçi H.d.da poralar deb ataladigan tutaş bölmagan joylar böladi.
Bir hujayrali va köp hujayrali hayvonlar hujayralarida H.d. bölmasligi mumkin. Hayvonlar H.d. xilma-xil bölib, taşqi hujayra skeleti (bir hujayralilar pellikulasi, böğimoyoqlilarning xitin kutikula-si), himoya (tuxumhujayraning köp qavatli pösti, sista qobiği) vazi-fasini bajaradi. Hayvonlar H.d., asosan, uglevodlar va ularning oqsillar bilan birikmasidan, şuningdek, lipidlar va anorganik moddalardan iborat.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲУЖАЙРА ДЕВОРИ, ўсимликлар ҳужайраси пўсти (тетЬгапа се11и1ае) — ҳужайра мембранаси сир-тидаги тузилма; ҳужайрани мустаҳкам қилиб туради; унга шакл беради; про-топластни ҳимоя қилади. Кўпчилик ўсимликларнинг Ҳ.д. ёғочланиб, таянч функциясини бажарадиган ўзига хос ўсимлик скелетини ҳосил қилади. Юқори молекулали углеводлар — цел-люлоза молекулалари Ҳ.д.нинг асосини ташкил этади. Бу молекулалар мураккаб бойлам (фибриллалар) га тўпланиб, Ҳ.д. учун синч вазифасини бажаради. Ҳ.д. таркибида гемицеллюлоза, пёктин бўлади. Тўқиманинг хилига қараб, унинг ҳужайраси девори таркибида бошқа органик (лигнин, кутин, суберин, мум оқсил) ва анорганик моддалар (кальций тузлари, қум) бўлиши мумкин. Ҳ.д.нинг барча моддалари, одатда, протопластда синтез қилинади. Углеводларни, асосан, Гольжи аппарати синтезлайди. Ҳ.д. бирламчи ва иккиламчи бўлади. Бирламчи Ҳ.д. юпқа, гемицеллюлоза ва пек-тинга бой бўлиб, меристема ва ўсаётган, баъзан доимий ҳужайралар учун хос. Бирламчи Ҳ.д. матриксида целлюлоза фибриллари тартибсиз ўрнашган. Бирламчи Ҳ.д.нинг айрим қисмлари жуда юпқа бўлиб, уларда найчалар жойлашган. Найчалар орқали плазмодесмалар (қўшни ҳужай-ралар протопластларини туташтириб турувчи цитоплазматик ипчалар) ўтади.
Иккиламчи Ҳ.д., одатда, ҳужайранинг ўсиши даври охирида ҳосил бўлади ва қават-қават бўлиб прото-пласт томондан бирламчи Ҳ.д. устида тахланиб туради. Иккиламчи Ҳ.д.да целлюлоза кўп; унинг фибриллалари кучли ва тартиб билан бирмунча парал-лел жойлашади. Ҳар бир қаватда фиб-риллаларнинг турли йўналишда жойлашганлиги Ҳ.д. мустаҳкамлигини оширади. Иккиламчи Ҳ.д.да поралар деб аталадиган туташ бўлмаган жойлар бўлади.
Бир ҳужайрали ва кўп ҳужайрали ҳайвонлар ҳужайраларида Ҳ.д. бўлмаслиги мумкин. Ҳайвонлар Ҳ.д. хилма-хил бўлиб, ташқи ҳужайра скелети (бир ҳужайралилар пелликуласи, бўғимоёқлиларнинг хитин кутикула-си), ҳимоя (тухумҳужайранинг кўп қаватли пўсти, циста қобиғи) вази-фасини бажаради. Ҳайвонлар Ҳ.д., асосан, углеводлар ва уларнинг оқсиллар билан бирикмасидан, шунингдек, липидлар ва анорганик моддалардан иборат.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.