Hujayra nazariyasi

Hujayra nazariyasi - barça organizmlarning tuzilişi, rivojlanişi va kelib çiqişidagi umumiylikni körsatuvçi yirik biologik nazariyalardan biri. H.n.ga bino-an hujayra bakteriyalar, zamburuğlar, ösimliklar va hayvonlarning eng kiçik tuziliş birligi. H.n. tiriklik olamining birligi va uning tarixiy rivojlanişi haqidagi evolyutsion tasavvurni tasdiqlaydi. H.n. Ç.Darvinning evolyutsion ta'limoti va energiyaning özgarişi qonuni bilan bir qatorda 19-a.da tabiatşunoslik sohasida qilingan 3 buyuk kaşfiyotdan biridir.

Hujayralarning kaşf etilişi va hujayra nazariyasining yaratilişi tarixan bir davrga töğri kelmaydi. Ösimlik hujayrasi tuzilişini dastlab tirik ösimlik poyasi va pökaklardan tayyorlangan kesmada ingliz olimi Robert Guk özi yasagan mikro-skop orqali kuzatgan va tadqiqot xulosalarini «Mikrografiya» nomli asa-rida bayon etgan (1665). Ingliz bota-nigi N.Gryu hujayra qobiği xuddi mato (gazlama)ga öxşaş tolalardan taşkil topganligini taxmin qilgan.

18-a. falsafiy ğoyalar ta'sirida fanda tirik tabiatning birligi haqidagi fikrlar paydo böla boşladi. K.Volf ösimlik va hayvonlarning tuzilişidagi qandaydir umumiylikni aniklaşga harakat qildi. Uning «hujayra», «donaçalar» va «pu-fakçalar» kabi tuşunçalari, şuningdek, nemis olimi L.Okenning organizmlar «pufakçalar» yoki «infuzoriyalar» dan taşkil topgan, degan fikrlari fanda hujayra nazariyasi töğrisidagi dastlabki tuşunçalar bölgan.

19-a. boşlarida ösimliklarni mikroskop yordamida örganiş borasida erişilgan yutuqlar tufayli hujayra — ösimlik moddalari umumiy massasining böşliq qismi emas, balki öz qobiğiga ega bölgan va bir-biridan ajralib turadigan strukturaviy tuzilma ekanligi aniqlandi. 19-a.ning 30-y.lari oxirida ösimliklarning deyarli barça organlari hujayraviy tuzilişga ega ekanligi aniklandi va nemis olimi F.Meyenning «Botani-ka» (1830) kitobida hujayra ösimlik töqimalarining umumiy tuziliş birligi sifatida e'tirof etildi. Lekin şundan keyin ham hujayra bu bir böşliq, asosiy qismini qobiq taşkil qiladi; uning içidagi narsalar esa ikkinçi darajali ahamiyatga ega ekanligi töğrisidagi tuşunça uzoq vaqt saqlanib qoldi. Ösimlik hujayrasi yadrosi ingliz olimi R.Braun tomonidan kaşf etilgan (1831), ammo nemis olimi M.Şleyden yadroni hujayrani hosil qiluvçi, ya'ni si-toblast deb hisoblagan. Şleyden ta'biriça donador substansiyadan yadroça hosil bölib, uning atrofida esa hujayra vujudga keladi; keyinçalik hujayraning hosil bölişi jarayonida yadro yöq bölib ketadi. 19-a.ning 2-çoragi boşlarida çex olimi Ya.Pur-kine maktabining tadqiqotlari hayvon organizmi töqimalarining mik-roskopik tuzilişi böyiça juda köp ma'lumotlar berdi. Lekin Ya.Purkine özining «donaçalar nazariyasi»da «donaçalar» (u hujayrani şunday deb atagan edi), yadro va b. qismlardan taşkil topganligini yozadi. Hujayra nazariyasini rasmiylaştirişdaT.Şvann (1839) xizmatlari juda katta. U özi olgan ma'lumotlar, Şleyden va Ya. Purkine maktabi va b. olimlarning tadqiqotlariga asoslanib, hujayra nazariyasini yaratdi; ösimlik va hayvon töqimalari tuzilişini taqqos-lab ular uçun umumiy hisoblangan hujayraviy tuziliş tamoyillarini körsatib berdi. Ammo Şvann ham xuddi Şleyden singari hujayraning asosiy qismi uning pösti va hujayra strukturasiz şiradan hosil böladi, deb hisoblagan. Hujayra nazariyasining bundan keyingi rivojlanişi protoplazma va hujayra bölinişining kaşf etilişi bilan boğliq. Nemis olimi R.Virxov (1958) «Hujayra patologiyasi» asa-rida hujayra nazariyasini patologik hodisalarga tatbiq etib, yadro hujayrada yetakçi ahamiyatga ega ekanligiga e'tibor qaratdi va hujayraning böliniş yöli bilan köpayiş tamoyilini (har bir hujayra hujayradan hosil böladi) asoslab berdi. 19-a.ning 70—80- y.larida barça hujayraviy tuzilişga ega bölgan organizmlar uçun univer-sal hisoblangan hujayraning böliniş usuli. ya'ni mitoz, asr oxirida esa hujayra organoidlari kaşf etiladi; hujayra protoplazmaning oddiy yiğindisi emasligi tan olinadi.

Hujayraviy tuziliş haqidagi tuşunçalar rivojlanişining dastlabki davrlaridanoq hujayra bilan organizmning bir butunligi haqidagi muammo paydo bölgan. Bu muammoning yeçimi 2 yönalişda rivojlandi. mexanistik tuşunçalarga köra individning hayot faoliyati öz vazifasini bajaruvçi hujayralar yiğindisidan iborat. Vitalistik konsepsiya nuqtai nazaridan esa organizmning maqsadga muvofiq yaşaşi sifat jihatidan özgaça («yaxlitlik qismlarning yiğindisiga teng emas») va «hayotiy kuç» ga boğliq deb tuşuntirilgan.

Hujayraning mitotik bölinişini, hujayra organoidlarining kaşf etilişi, keyinçalik esa biokimyo va molekulyar biol.ning rivojlanişi tufayli hujayraning strukturasi va funksiyasi tirik tabiat iyerarxiyasida hujayraviy poğonaning mavjudligi haqidagi tuşunçalarning şakllanişiga olib keldi. Zamonaviy H.n. köp hujayrali organizmlarni muayyan vazifani bajaradigan va bir-biriga ta'sir körsatib turadigan hujayralardan taşkil topgan murakkab, integ-ratsiyalaşgan sistema sifatida e'ti-rof etadi.

Organizm qança murakkab tuzilgan bölsa, uning bir butunligi şunça aniq namoyon böladi. Hujayraning asosiy strukturaviy elementlari şakllangan yadroga ega bölgan eukariot organizmlar hamda yadrosiz prokari-otlar uçun ham tegişli. Mustaqil hayot keçirişga moslaşmagan hujayra parazitlari hisoblangan viruslarning mavjudligi tirik organizmlarning hujayraviy tuzilişi universal ekanligini körsatadi. Tirik organizmlar hujayraviy tuzilişining muştarakligi hujayralarning kimyoviy tarkibi va metabolitik jarayonlarning öxşaşligi bilan ham tasdiqlanadi. Nuklein kislotalar va oqsillar kabi muhim hayotiy komponentlar, ularning hosil bölişi va almaşinib turişi barça tirik organizmlar hujayralari uçun universal xarakterga ega.

Keyingi 150 y.dan ortiqroq davr mobaynida hujayrani örganiş yanada çuqurlaşib bordi. Hujayradagi barça asosiy organoidlarning ma'lum vazifani bajarişga moslaşganligi aniqlandi; elektron mikroskop yordamida hujayraning yanada nozikroq bölgan ultrastrukturalari örganildi; ularning molekulyar tuzilişi oçib berildi.

Abdukarim Zikiryoyev.