Hukm

Hukm HUKM, muhokama (mantiqda) — predmetga ma'lum bir belgi (xossa, munosabat) xosligi yoki xos emasli-gini ifodalovçi tafakkur şakli. H. nisbatan tugal fikr bölib, unda predmet bilan uning aniq belgisi haqidagi bilim ifodalanadi. H.lar töğri (çin) yoki xato (yolğon) yoxud noaniq (taxminiy) bölişi mumkin. H.lar obyektiv voqelikka mos kelsa töğri (çin), mos kelmasa xato (yolğon) hisoblanadi. Ayni vaqtda çinligini ham, xatoligini ham aniqlab bölmaydigan H.lar noaniq H.lar deyiladi. H.lar asosan darak gap orqali ifodalanadi. H.lar tuzilişiga köra oddiy va murakkab böladi. Oddiy H. deb tarkibidan yana bir H.ni ajratib bölmaydigan mulohazaga aytiladi. Oddiy H. tarkibi 3 bölak: mantiqiy ega — subyekt (5), mantiqiy kesim — predikat (R) va mantiqiy boğlovçidan iborat. Mantiqii ega fikr qili-nayotgan predmet va hodisani, man-tiqiy kesim predmetga xos xususiyatni bildiradi. Mantiqiy boğlovçi («...dir», «emas») predmetdagi xususiyatni tasdiqlaydi yoki inkor etadi. Oddiy qatiy H.ning formulasi; 8— R (emas). Oddiy H.lar sifatiga köra tasdiqlovçi va inkor etuvçi, haj-miga köra yakka, umumiy va juz'iy H.larga bölinadi. Oddiy qat'iy H.lar sifati va hajmiga köra 4 turga bölinadi: 1) umumiy tasdiq H. (A) «hamma 5—R dir»; 2) umumiy inkor H. (Ye) «heç bir 8—R emas»; 3) juz'iy tas-diq H. (I) «ba'zi 5—R dir»; 4) juz'iy inkor H. (O) «ba'zi 3—R emas» formulasi orqali ifodalanadi. Predikatning mazmuniga köra atributiv, mavjudlik va munosabat H.lari farqlanadi. Murakkab H. deb tarkibida 2 yoki undan ortiq oddiy H. bölgan mulohazalarga aytiladi. Murakkab H.lar «va», «yoki», «agar... unda» kabi mantiqiy boğlovçilar, inkor qiliş va modal terminlarni qöllaş orqali 2 va undan ortiq oddiy H.larning özaro birikişidan hosil böladi. Mantiqiy boğlovçining mazmuniga köra murakkab H.larning quyidagi asosiy turlarini farq qiliş mumkin: 1) birlaştiruvçi (konyunk-tiv) H. — a l v. Mas, öz tilini va madaniyatini yöqotgan millat özligidan judo böladi; 2) aiiruvçi (dizyunktiv) H. — a V v. Mas, ösimliklar bir yillik yoki köp yillik böladi; 3) şartli (implikativ) H. — a —> v. Mas, agar inson maqsad sari intilsa, u albatta maqsadiga erişadi; 4) ekvivalentlik H.i — a=v. Mas, agar bu geometrik figura uç-burçak bölsa, unda uning burçaklarining yiğindisi 180 böladi.

H.lar modalligiga köra aletik (zaruriy), epistemik (işonçli bilim), deontik (majburiylik), aksiologik (baholaş) va vaqt modalligini ifo-dalovçi turlarga bölinadi. H. tafak-kur şakli sifatida xulosa çiqarişning tarkibiy qismi bölib xizmat qiladi.

Dilbar Fayzixöjayeva.