Hulokuiylar davlati

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 225-b. — ziyouz.com

Hulokuiylar davlati HULOKUIYLAR DAVLATI, El xonlar davlati — Yaqin va Örta Şarqda Möğullar davlati tanazzulga uçrayotgan paytda tuzilgai davlat (1256—1353). Asosçisi Çingizxonnmng nevarasi Huloku. H.d.ga Eron, Afğo-niston va Turkmanistonning köp qismi, Zakavkazyening yarmidan köpi, Iroq va Kiçik Osiyoning şarqiy qismi (Qizil Irmoq daryosigaça) kirgan. H.d. hukmdorlari elxon unvoniga ega bölişgan. Gruziya, Trapezund imperiyasi, Köniya sultonligi, Kilikiya arman podşoligi, Kipr qirolligi, Kurtlar davlati H.d.ning vassali hisoblangan. Poytaxti dastlab Maroğa, söng Tabriz, keyinçalik Sultoniya bölgan. H.d. Çiğatoy ulusi, Oltin Örda, mamluklar va salibçilar bilan uruş olib borgan. H.d. Rim papasi, Genuya, Fransiya va Angliya qirollari bilan ittifoq tuzib Misrga qarşi uruşgan, lekin mağlubiyatga uçragan.

H.d.da möğul va turk köçmançi qabila zodagonlari hukmron siyosiy kuç bölgan. Dastlabki elxonlar but-parast bölişgan. H.d.ga kirgan mamlakatlar iqtisodi möğullar tajovuzi davrida butunlay barbod bölgan.

H.d. hukmdorlaridan Ğozonxon davrida mamlakat ahvolini yaxşilaş maqsadida ma'muriy va iqtisodiy islohotlar ötkazilgan. Ğozonxon islohotlari H.d. xöjaligini birmunça yaxşilagan, lekin mamlakatda tovar i.ç.ning kamayişi, şaharlarning tanazzulga uçraşi va juda katta ikto' yeriga ega bölgan zodagonlarning soliklardan ozodligi, mustaqil hara-katlari natijasida markaziy huku-mat kuçsizlangan. Abu Said vafotidan söng H.d.da yagona hukmdor qolmagan. Turli viloyatlarda alohida-alohida elxonlar hukmronlik qilgan. Ular örtasidagi kuraş, sarbadorlar qözğo-lonlari natijasida H.d. bir neça mus-taqil davlatlar (Muzaffariylar, jaloyiriylar va b.)ga bölinib ketgan. H.d.ning öz ördasi bilan Görgonda köçib yurgan sönggi elxoni sarbadorlar hujumiga duç kelib halok bölgan (1353 y.dek.).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲУЛОКУИЙЛАР ДАВЛАТИ, Эл хонлар давлати — Яқин ва Ўрта Шарқда Мўғуллар давлати таназзулга учраётган пайтда тузилгаи давлат (1256—1353). Асосчиси Чингизхоннмнг невараси Ҳулоку. Ҳ.д.га Эрон, Афғо-нистон ва Туркманистоннинг кўп қисми, Закавказьенинг ярмидан кўпи, Ироқ ва Кичик Осиёнинг шарқий қисми (Қизил Ирмоқ дарёсигача) кирган. Ҳ.д. ҳукмдорлари элхон унвонига эга бўлишган. Грузия, Трапезунд империяси, Кўния султонлиги, Киликия арман подшолиги, Кипр қироллиги, Куртлар давлати Ҳ.д.нинг вассали ҳисобланган. Пойтахти дастлаб Мароға, сўнг Табриз, кейинчалик Султония бўлган. Ҳ.д. Чиғатой улуси, Олтин Ўрда, мамлуклар ва салибчилар билан уруш олиб борган. Ҳ.д. Рим папаси, Генуя, Франция ва Англия қироллари билан иттифоқ тузиб Мисрга қарши урушган, лекин мағлубиятга учраган.

Ҳ.д.да мўғул ва турк кўчманчи қабила зодагонлари ҳукмрон сиёсий куч бўлган. Дастлабки элхонлар бут-параст бўлишган. Ҳ.д.га кирган мамлакатлар иқтисоди мўғуллар тажовузи даврида бутунлай барбод бўлган.

Ҳ.д. ҳукмдорларидан Ғозонхон даврида мамлакат аҳволини яхшилаш мақсадида маъмурий ва иқтисодий ислоҳотлар ўтказилган. Ғозонхон ислоҳотлари Ҳ.д. хўжалигини бирмунча яхшилаган, лекин мамлакатда товар и.ч.нинг камайиши, шаҳарларнинг таназзулга учраши ва жуда катта иктоъ ерига эга бўлган зодагонларнинг соликлардан озодлиги, мустақил ҳара-катлари натижасида марказий ҳуку-мат кучсизланган. Абу Саид вафотидан сўнг Ҳ.д.да ягона ҳукмдор қолмаган. Турли вилоятларда алоҳида-алоҳида элхонлар ҳукмронлик қилган. Улар ўртасидаги кураш, сарбадорлар қўзғо-лонлари натижасида Ҳ.д. бир неча мус-тақил давлатлар (Музаффарийлар, жалойирийлар ва б.)га бўлиниб кетган. Ҳ.д.нинг ўз ўрдаси билан Гўргонда кўчиб юрган сўнгги элхони сарбадорлар ҳужумига дуч келиб ҳалок бўлган (1353 й.дек.).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.