Humoyun
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 226-b. — ziyouz.com
Humoyun (1508.6.3 - 1556.27.1) -Boburiylar davlati hukmdori (1530— 40, 1555—56). 1530 y. H. otasi Boburning Hindistondagi mulklariga ega bölgan. Sekin-asta Gujarot, Rajpu-tan, Malvani öz davlatiga qöşib olgan. Lekin ösib borayotgan içki ni-zolar va ukalari Mirzo Komron, Mir-zo Feruz, Askariy Mirzo va Hindol Mirzolarnint mustaqillikka intilişlari davlatni zaiflaştirgan. Bundan foydalangan afğonlarning suriylar sulolasidan Şerşoh Suriy Çausa ş. (1539) va Qanovuj ş. (1540) yaqinida H. qöşinini yengib, Dehlini egallagan. H. Eronga qoçib ötgan. Eronning harbiy yordami bilan Afğo-nistonni öz tasarrufiga olgan. 1541 y. ukasi Hindolning piri bölmiş Mir Ali Akbar Jomiyning qizi Hamida Bonuga uylangan. 1542 y. Akbar tuğilgan. Şerşoh ölimidan keyin (1545) Şim. Hindistonda boşlangan nizolar mamlakatni siyosiy jihatdan parçalab taşlagan. Şaroitdan foydalanib H. Hindistonga yuriş boşlagan va 1555 y. 27 may kuni Sirxindda bölib ötgan şiddatli jangda afğonlar yengilganlar. Bu ğalaba Şim. Hindistonda 2-marta boburiylar sulolasi hukmronligining örnatili-şini ta'minlagan. H. öz kutubxonasi zinasidan tuşib ketayotganda vafot etgan. H. Hindistonda bir neça ma'muriy islohotlar ötkazgan. Uning davrida Mir Sayid Ali boşçiligida miniatyura maktabi yuzaga kelgan. H. fors va turkiy tillarda şe'rlar yozgan. Akbar tomonidan Dehli ş.da H. maqbarasi qurilgan. Gulbadan begim Bobur va akasi H. haqida «Humoyunno-ma» asarini yozgan.
Ly..Gulbadan begim . Humoyunnoma, T., 1959; 1977; 1997.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲУМОЮН (1508.6.3 - 1556.27.1) -Бобурийлар давлати ҳукмдори (1530— 40, 1555—56). 1530 й. Ҳ. отаси Бобурнинг Ҳиндистондаги мулкларига эга бўлган. Секин-аста Гужарот, Ражпу-тан, Малвани ўз давлатига қўшиб олган. Лекин ўсиб бораётган ички ни-золар ва укалари Мирзо Комрон, Мир-зо Феруз, Аскарий Мирзо ва Ҳиндол Мирзоларнинт мустақилликка интилишлари давлатни заифлаштирган. Бундан фойдаланган афғонларнинг сурийлар сулоласидан Шершоҳ Сурий Чауса ш. (1539) ва Қановуж ш. (1540) яқинида Ҳ. қўшинини енгиб, Деҳлини эгаллаган. Ҳ. Эронга қочиб ўтган. Эроннинг ҳарбий ёрдами билан Афғо-нистонни ўз тасарруфига олган. 1541 й. укаси Ҳиндолнинг пири бўлмиш Мир Али Акбар Жомийнинг қизи Ҳамида Бонуга уйланган. 1542 й. Акбар туғилган. Шершоҳ ўлимидан кейин (1545) Шим. Ҳиндистонда бошланган низолар мамлакатни сиёсий жиҳатдан парчалаб ташлаган. Шароитдан фойдаланиб Ҳ. Ҳиндистонга юриш бошлаган ва 1555 й. 27 май куни Сирхиндда бўлиб ўтган шиддатли жангда афғонлар енгилганлар. Бу ғалаба Шим. Ҳиндистонда 2-марта бобурийлар сулоласи ҳукмронлигининг ўрнатили-шини таъминлаган. Ҳ. ўз кутубхонаси зинасидан тушиб кетаётганда вафот этган. Ҳ. Ҳиндистонда бир неча маъмурий ислоҳотлар ўтказган. Унинг даврида Мир Сайид Али бошчилигида миниатюра мактаби юзага келган. Ҳ. форс ва туркий тилларда шеърлар ёзган. Акбар томонидан Деҳли ш.да Ҳ. мақбараси қурилган. Гулбадан бегим Бобур ва акаси Ҳ. ҳақида «Ҳумоюнно-ма» асарини ёзган.
Лй..Гулбадан бегим . Ҳумоюннома, Т., 1959; 1977; 1997.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.