Hunlar

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 230–231-b. — ziyouz.com

Hunlar HUNLAR, hunnular — qadimda Markaziy Osiyoda şakllangan köçmançi xalq. H. bundan 4 ming yil muqad-dam mavjud bölgan dilar tarkibiga kirgan. Xitoy manbalarida H. turli davrlarda 32 xil nomda (kvey, kuy, kuyfan, kuyrung, xunyi, hu, şyu-nyun, syunnu va b.) keltirilgan. Ba'-zan ular beydi (şim. turk) deb ham atalgan. Olimlar örtasida H. etnonimi kun (quyoş) sözidan kelib çiqqan, degan fikr mavjud. Yaponiya olimlarining fikriça, «şyunnu» — «kun» sözining xitoyça transkripsiyasi bölib, u tangri farzandi, kunga (quyoşga) topingan odam, xalq kabi ma'nolarga ega bölgan. Ammo xi-toylar şyunnu atamasini yozişda «dahşatli qul» ma'nosini anglatadigan 2 iyeroglifni qöllaşgan. Xitoy manbalarida Hun xoqonligi ham Şyunnu deb nomlanadi. H. syalar (qad. xitoylar) ning şim.da-gi ğarbiy qöşnilari bölib, mil. av. 2—1-ming yillikda hoz. Xesi yöla-gi, Ordos yaylovlarida yaşaganlar. Mil. av. 3-a. oxirida H. Modexoqon boşçiligida dunxu, yuyeçji, gyangun (qirğiz), usunlarni tor-mor qilib Xitoyga bostirib kirganlar va imperator Lyu Banni ölpon tölaşga majbur qilganlar.

Mil. av. 1-a.da H. orasida özaro nizolar kelib çiqqan, natijada tobe ettirilgan barça qabilalar ulardan ajrab çiqqan va Xuxanye tangriqut Xitoyga nomiga vassal bölib qolgan (mil. av. 51 y.). Mil. 1-a. boşida Xi-toyning zaiflaşuvi H.ga mustaqillikni qaytarib oliş imkonini bergan, ammo 48 y. sakkizta hun uruğlari qaytadan Xitoyga tobe bölib qolgan; Janubiy H. ulardan tarqalgan. Şimoliy H. 87—93 y.larda xitoylar, syan-bilar va dinlinlar ittifoqidan mağ-lubiyatga uçraganlar, lekin 93 y.dan keyin ham ularning bir qismi Möğuliston çöllarida köçmançilik qilib yurişgan. Şimoliy H.ning boşqa qismi Ğarbga çekinib, mahalliy xalqlar bilan çatişib Yevropada gunnlar nomini olgan yangi xalqqa asos solgan. Şimoliy H.ning yana bir qismi Yuyeban (Yaypan) nomi bilan Yettisuv va Tarbağatayda ötroqlaşgan. Ularning davlati 5-a. oxirida tele qabilalari tomonidan vayron etilgan. Örta Osiyo H.ining qoldiqlari — çuyuye, çumi, çumugun va çubanlar 6-a. da Ğarbiy turk xoqonligi turkiylariga tobe bölişgan. Çuyuye va çumilarning tarmoği — şato qabilasining tarixiy taqdiri alohida keçgan. Mil. 3-a. boşida saflarini öz qabiladoşlari bilan töldirgan Janubiy H. 304 y. qözğolon kötarib Lyu-xan imperiyasiga (304— 318) asos solganlar; bu davlat Katta Çjao va Kiçik Çjaoga par-çalanib ketgan. Kiçik Çjao 329 y. Katta Çjaoni tobe etib, butun Şim. Xitoyni öziga böysundirgan, biroq yoşligida H. xoqoni tomonidan öğil qilib olingan xitoylik Jan Min hokimiyatni egallab olib, Kiçik Çjao saltanatidagi barça H.ni qat-liom etişga buyruqbergan. Faqat ordos va Nanşan toğ yon bağirlarida (hoz. Gansu viloyati) yaşayotgan H. omon qolişgan. Ordoslik hun Xelyan Bobo Sya podşoligiga asos solgan (401—431), nanşanlik qabila sar-dori Men Sun — Bey Lyan xonligini tuzgan (397—439). Bu har ikki davlat tabğaç (toba) xalqi tomonidan tugatilgan. H.ning qoldiqlari Turfonga çekinib, u yerda 460 y.gaça, ya'ni jujanlar tomonidan tor-mor etilma-gunlarigaça yaşaganlar.

H. yevropeoid irqqa mansub bölib, tarixçilar orasida H.ning tili möğul tili guruhiga kiradi degan fikr ham mavjud. Xitoy manbalaridagi ma'lumotlar bunday fikrning notögriligini körsatadi. H. teriga xat yozib kitob qilişgan. H.ning urf-odatlariga köra, bir uruğ doirasida qiz oliş va qiz beriş qat'iyan man etilgan. Uzatilgan qiz kelin qilgan uruğning a'zosi hisoblanişi bilan birga, u merosxörlik huquqiga ham ega bölgan. Şuning uçun mabodo kelin beva qolsa, u qaynota va qaynona uruği doirasidan çiqib, boşqa uruqqa kelin böla olmagan. Meros bölib qolgan mulkni uruğ doirasida saqlab qoliş maqsadida bunday bevalar marhum erning aka-ukalariga xotin bölişi odatga kirgan. Odatda ular özaro va özgalar bilan bölgan kelişuvlarni oğzaki bitim qilişgan va berilgan va'-daga xiyonat qilişmagan. Ölikni sar-qofaga solib tepalikka dafn etişgan. Qasddan odam öldirganlarga ölim jazosi berişgan, mayda öğirlik qilganlarni qölini kesişgan, katta öğirlik qilganlarni ölimga mahkum etişgan. Qamoqjazosi 10 kundan ort-magan. H. tangriçilikkya e'tiqod qilganlar, Tangrini xudo deb bilganlar. Va'daga vafo qilişmaganlar Tang-rining qahriga uçraydi deb bilişgan. Tangrining ne'mati sifatida quyoş va oyga sajda qilganlar. H. qöşiq aytiş va öyinga tuşişni yaxşi körişgan. Çolğu asboblari içida nay, surnay, qubus, pipa (gi-taraga öxşagan), çang kabilar bölgan. Rassomçilik va haykaltaroşlik san'ati ham H.da yaxşi rivojlangan. Nefrit, oltin, temir va misdan hayvonlarning haykallarini hamda turli idiş-tovoqlar yasaş san'ati keng rivojlangan. Egar-jabduq yasaş va ularga naqş beriş san'ati yuksak darajada bölgan. Pölatdan yasalgan qiliç va xanjarlar Xitoyga eltib sotilgan. H. hayotida çorvaçilik bilan birga dehqonçilik, hunarmandçilik va savdogarlik muhim örin egallaydi. Hunarmandçilik sohasida temirçilik, misgarlik, zargarlik, könçilik, kulolçilik, duradgorlik, töqimaçilik, ayniqsa, gilam töqiş umumiy i.ç.ning muhim yönalişlari bölgan. Işlab çiqarilgan mahsulotlar xorijiy mamlakatlarga, jumladan, Xitoyga ham olib ketilgan.

Ad.: Gumilev L.N., Xunnu, M., 1960; Rudenko S.I., Kultura xunnov i noinulinskiye kurgann, M.-L., 1962.

Abdulahad Xöjayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲУНЛАР, ҳуннулар — қадимда Марказий Осиёда шаклланган кўчманчи халқ. Ҳ. бундан 4 минг йил муқад-дам мавжуд бўлган дилар таркибига кирган. Хитой манбаларида Ҳ. турли даврларда 32 хил номда (квей, куй, куйфан, куйрунг, хунйи, ҳу, шю-нюн, сюнну ва б.) келтирилган. Баъ-зан улар бэйди (шим. турк) деб ҳам аталган. Олимлар ўртасида Ҳ. этноними кун (қуёш) сўзидан келиб чиққан, деган фикр мавжуд. Япония олимларининг фикрича, «шюнну» — «кун» сўзининг хитойча транскрипцияси бўлиб, у тангри фарзанди, кунга (қуёшга) топинган одам, халқ каби маъноларга эга бўлган. Аммо хи-тойлар шюнну атамасини ёзишда «даҳшатли қул» маъносини англатадиган 2 иероглифни қўллашган. Хитой манбаларида Ҳун хоқонлиги ҳам Шюнну деб номланади. Ҳ. сялар (қад. хитойлар) нинг шим.да-ги ғарбий қўшнилари бўлиб, мил. ав. 2—1-минг йилликда ҳоз. Хэси йўла-ги, Ордос яйловларида яшаганлар. Мил. ав. 3-а. охирида Ҳ. Модехоқон бошчилигида дунху, юечжи, гяньгун (қирғиз), усунларни тор-мор қилиб Хитойга бостириб кирганлар ва император Лю Банни ўлпон тўлашга мажбур қилганлар.

Мил. ав. 1-а.да Ҳ. орасида ўзаро низолар келиб чиққан, натижада тобе эттирилган барча қабилалар улардан ажраб чиққан ва Хуханье тангриқут Хитойга номига вассал бўлиб қолган (мил. ав. 51 й.). Мил. 1-а. бошида Хи-тойнинг заифлашуви Ҳ.га мустақилликни қайтариб олиш имконини берган, аммо 48 й. саккизта ҳун уруғлари қайтадан Хитойга тобе бўлиб қолган; Жанубий Ҳ. улардан тарқалган. Шимолий Ҳ. 87—93 й.ларда хитойлар, сянь-билар ва динлинлар иттифоқидан мағ-лубиятга учраганлар, лекин 93 й.дан кейин ҳам уларнинг бир қисми Мўғулистон чўлларида кўчманчилик қилиб юришган. Шимолий Ҳ.нинг бошқа қисми Ғарбга чекиниб, маҳаллий халқлар билан чатишиб Европада гуннлар номини олган янги халққа асос солган. Шимолий Ҳ.нинг яна бир қисми Юебань (Яйпан) номи билан Еттисув ва Тарбағатайда ўтроқлашган. Уларнинг давлати 5-а. охирида теле қабилалари томонидан вайрон этилган. Ўрта Осиё Ҳ.ининг қолдиқлари — чуюе, чуми, чумугун ва чубанлар 6-а. да Ғарбий турк хоқонлиги туркийларига тобе бўлишган. Чуюе ва чумиларнинг тармоғи — шато қабиласининг тарихий тақдири алоҳида кечган. Мил. 3-а. бошида сафларини ўз қабиладошлари билан тўлдирган Жанубий Ҳ. 304 й. қўзғолон кўтариб Лю-хань империясига (304— 318) асос солганлар; бу давлат Катта Чжао ва Кичик Чжаога пар-чаланиб кетган. Кичик Чжао 329 й. Катта Чжаони тобе этиб, бутун Шим. Хитойни ўзига бўйсундирган, бироқ ёшлигида Ҳ. хоқони томонидан ўғил қилиб олинган хитойлик Жань Минь ҳокимиятни эгаллаб олиб, Кичик Чжао салтанатидаги барча Ҳ.ни қат-лиом этишга буйруқберган. Фақат ордос ва Наньшань тоғ ён бағирларида (ҳоз. Ганьсу вилояти) яшаётган Ҳ. омон қолишган. Ордослик ҳун Хэлян Бобо Ся подшолигига асос солган (401—431), наньшанлик қабила сар-дори Мэн Сунь — Бэй Лян хонлигини тузган (397—439). Бу ҳар икки давлат табғач (тоба) халқи томонидан тугатилган. Ҳ.нинг қолдиқлари Турфонга чекиниб, у ерда 460 й.гача, яъни жужанлар томонидан тор-мор этилма-гунларигача яшаганлар.

Ҳ. европеоид ирққа мансуб бўлиб, тарихчилар орасида Ҳ.нинг тили мўғул тили гуруҳига киради деган фикр ҳам мавжуд. Хитой манбаларидаги маълумотлар бундай фикрнинг нотўгрилигини кўрсатади. Ҳ. терига хат ёзиб китоб қилишган. Ҳ.нинг урф-одатларига кўра, бир уруғ доирасида қиз олиш ва қиз бериш қатъиян ман этилган. Узатилган қиз келин қилган уруғнинг аъзоси ҳисобланиши билан бирга, у меросхўрлик ҳуқуқига ҳам эга бўлган. Шунинг учун мабодо келин бева қолса, у қайнота ва қайнона уруғи доирасидан чиқиб, бошқа уруққа келин бўла олмаган. Мерос бўлиб қолган мулкни уруғ доирасида сақлаб қолиш мақсадида бундай бевалар марҳум эрнинг ака-укаларига хотин бўлиши одатга кирган. Одатда улар ўзаро ва ўзгалар билан бўлган келишувларни оғзаки битим қилишган ва берилган ваъ-дага хиёнат қилишмаган. Ўликни сар-қофага солиб тепаликка дафн этишган. Қасддан одам ўлдирганларга ўлим жазоси беришган, майда ўғирлик қилганларни қўлини кесишган, катта ўғирлик қилганларни ўлимга маҳкум этишган. Қамоқжазоси 10 кундан орт-маган. Ҳ. тангричиликкя эътиқод қилганлар, Тангрини худо деб билганлар. Ваъдага вафо қилишмаганлар Танг-рининг қаҳрига учрайди деб билишган. Тангрининг неъмати сифатида қуёш ва ойга сажда қилганлар. Ҳ. қўшиқ айтиш ва ўйинга тушишни яхши кўришган. Чолғу асбоблари ичида най, сурнай, қубус, пипа (ги-тарага ўхшаган), чанг кабилар бўлган. Рассомчилик ва ҳайкалтарошлик санъати ҳам Ҳ.да яхши ривожланган. Нефрит, олтин, темир ва мисдан ҳайвонларнинг ҳайкалларини ҳамда турли идиш-товоқлар ясаш санъати кенг ривожланган. Эгар-жабдуқ ясаш ва уларга нақш бериш санъати юксак даражада бўлган. Пўлатдан ясалган қилич ва ханжарлар Хитойга элтиб сотилган. Ҳ. ҳаётида чорвачилик билан бирга деҳқончилик, ҳунармандчилик ва савдогарлик муҳим ўрин эгаллайди. Ҳунармандчилик соҳасида темирчилик, мисгарлик, заргарлик, кўнчилик, кулолчилик, дурадгорлик, тўқимачилик, айниқса, гилам тўқиш умумий и.ч.нинг муҳим йўналишлари бўлган. Ишлаб чиқарилган маҳсулотлар хорижий мамлакатларга, жумладан, Хитойга ҳам олиб кетилган.

Ад.: Гумилев Л.Н., Хунну, М., 1960; Руденко С.И., Культура хуннов и ноинулинские курганн, М.-Л., 1962.

Абдулаҳад Хўжаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.