Huquq

Huquq — davlat tomonidan belgilangan yoki tasdiqlangan umumiy majburiy ijtimoiy normalar tizimi. U huquqiy munosabatlar va fuqaroning davlat tomonidan mustahkamlanadigan, kafolatlanadigan va muhofaza etiladigan asosiy huquqlarini öz içiga oladi. H. davlat bölib uyuşgan jamiyatda paydo böladi va mulkçilik munosabatlarini, xöjalik aloqalari mexanizmini mustahkamlaydi, mehnat va uning mahsulotlarini jamiyat a'zolari örtasida muayyan ölçov va şakllarda taqsimlab turuvçi vazifasini ötaydi (fuqarolik H.i, mehnat H.i); vakolatli organlar, davlat boşqaru-vi organlari şakllanişi, tartibi, faoliyatini belgilab beradi, nizolarni qay yösinda hal qiliş kerakligini, mavjud ijtimoiy munosabatlarni buzişga qarşi kuraş çoralarini (jinoyat H.i, protsessual H.) belgilaydi, şaxslar örtasidagi munosabatlarning xilma-xil şakllariga ta'sir körsatadi (oilaviy H.). H. normalari boşqa ijtimoiy tartibga soluvçi normalar (din, axloq, odat va b.)dan özining majburiyligi bilan ajralib turadi.

H.ning 2 yoki undan ortiq davlatlarning xohiş-irodasi, istaklari bilan vujudga keltiriladigan xalqaro huquq hamda faqat bir davlat doirasida bölgan milliy H. körinişlari bor. Fanda H.ni «geografik» jihatdan bölib talqin qiliş ham mavjud. Unga köra quyidagi huquqiy tizimlar («huquq oilalari») farqlanadi: kontinental (yoki romangerman), an-glosakson (yoki ingliz-amerika), in-deys, musulmon huquqi. Qiyosiy huquq-şunoslik namoyandalari «sotsialistik davlat»lar deb atalgan davlatlar H.ini ham alohida tizimga kiritişni taklif etadilar. Özbekiston Respublikasi huquqi kontinental H. tizimiga mansub.

H.ning öziga xos umumiy va maxsus belgilari mavjud. H.ning ijtimoiyligi, normativ körsatmalardan ibo-ratligi, adolat va erkinlik ğoyalarini ifodalaşi, umummajburiy va irodaviy xususiyatlari, qonuniy aniqligi, rasman belgilanganligi, tizimligi va jöşqinligi, davlat tomonidan muhofaza etilişi şular jumlasidandir. H. tuşunçasi va mohiyatini aniqlaş böyiça 3 asosiy yondaşuv bor: a) H.ga mutlaq yuridik normalar tizimi sifatida qarovçi normativ yondaşuv (buni H.ni tor ma'noda tuşuniş ham deyiladi); b) H.ni u tartibga soluvçi ijtimoiy munosabatlar bilan tenglaştiruvçi sotsiologik yondaşuv; v) H.ni erkinlik va adolat mezoni bilan boğlovçi falsafiy yondaşuv (keyingi ikki yondaşuvni H.ni keng ma'noda tuşuniş ham deyiladi). Şu bilan birga huquqşunoslik fanida qad. hisoblangan va puxta işlab çiqilgan H.ning tabiiy huquq va pozitiv huquqqa böliniş ğoyasi mavjud. Pozitiv H. davlat huquqiy ijodkorlik faoliyatining natijasi, mahsuli hisoblanadi. U davlat qabul qilgan normalarda, ya'ni qonunçilik-da, şuningdek, boşqa huquqiy man-balarda ifodalangan H.dir. Yurisp-rudensiyada H. tizimi 2 ga ajratila-di: xususiy H. va ommaviy H. Fuqa-rolik H.i (aşyo H.i, majburiyat H.i, savdo H.i, oila H.i, meros H.i, tijorat H.i) xususiy H.qa tegişli-dir. Ommaviy H.qa esa davlat, moliya, jinoyat, protsessual va xalqaro H. kiritiladi.

H. jamiyat hayotining turli sohalari — iqtisodiyot, siyosat, ijtimoiy sohaga, madaniy-ma'naviy munosabatlarga ta'sir etadi va şu tariqa iqtisodiy, siyosiy va tarbiyaviy funksiyalarni bajaradi. Yuridik nuqtai nazardan bu funksiyalarni 2 turga: regulyativ (tartibga soluvçi) va negativ (qöriqlovçi) funksiyalarga ajratiş mumkin. H.ning regulyativ funksiyasi jamiyat a'zolari yuriş-turişi va xulq-atvorining ijobiy, barçaga maqbul qoidalarini örnatişdan, ijtimoiy munosabatlarni huquqiy asosga qöyişdan, insonlar örtasidagi ijtimoiy aloqalarni uyğunlaştiriş va barqarorlaştirişdan ibo-rat. H.ning negativ funksiyasi uning ijtimoiy vazifasi bilan belgilangan huquqiy ta'sir etiş yönalişi bölib, u umumiy ahamiyatga molik iqtisodiy, siyosiy, ma'naviy va b. ijtimoiy munosabatlarni muhofaza etişga, ularning daxlsizligini ta'minlaşga va şu bilan birga, jamiyatga yot, zararli munosabatlarni siqib çiqarişga qaratiladi. H.ning bu funksiyasiga xos xususiyatlar uni davlatning H.ni muhofaza etiş faoliyati bilan qiyoslaganda aniq namoyon böladi. Tegişli davlat idoralari H. sohiblari tomonidan qonun talablari qat'iy bajarilişini ta'minlaydi, jamiyatda qonuniylik muhitini vujudga keltiradi. Bu iş H. buzilişlari faktini aniqlaş, ularni tergov qiliş va aybdorlarni yuridik javobgarlikka tortiş bilan ta'minlanadi.

H.ning nazariy masalalarini Ğarbda, jumladan, Yevropada ijtimoiy fan soha olimlari, ayniqsa huquqşunoslari teran va izçil yoritib kelmoqdalar. Mustaqillik tufayli Özbekistonda ham bu boradagi urinişlar va sa'yharakatlar, izlaniş va tadqiqot işlari birmunça kuçaydi. Özbek huquqşunoslik fani vujudga keldi. Bu fan namoyandalari milliy davlatçilik tarixini, huquq va davlat umumnazariy masalalarini örganiş borasida milliy qadriyatlarni, ilmiy merosni zamonaviy umuminsoniy qadriyatlar bilan uyğunlaştirişga harakat qilmoqdalar. Bu sohaga milliy istiq-lolni mustahkamlaş işining bir qismi sifatida qaramoqdalar.

Bahodir Törayev.