Huquq manbalari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 244–245-b. — ziyouz.com
Huquq manbalari — huquqiy nor-malarning ifoda etiliş şakllari. Huquqning birlamçi manbai xalqaro huquqning umume'tirof etilgan normalari va qoidalari hisoblanadi. Bularga BMT Ustavi, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948) va b. kiradi.
Normativ-huquqiy hujjatlar huquqning asosiy manbalari qatoriga kiradi. Özbekiston Respublikasida nor-mativ-huquqiy hujjatlarning quyidagi turlarini körsatiş mumkin: Özbekiston Respublikasining Konstitutsi-yasi; Özbekiston Respublikasining kon-stitutsiyaviy qonunlari; Özbekiston Respublikasining qonunlari; Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunçilik palatasi va Senatining qarorlari; Özbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari; Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari; vazirliklar, davlat qömitalari va idoralarning huquqiy hujjatlari; mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.
Huquqning eng qad. manbalaridan biri huquqiy odatdir. Huquqiy odat uzoq davr mobaynida amalda bölişi natijasida şakllangan, jamiyatda ijtimoiy munosabatlarni tartibga solişda muhim ahamiyatga ega bölgan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan xulq-atvor qoidasi.
Huquqiy pretsedent ham huquq manbai hisoblanadi. Huquqiy pretsedent sud yoki ma'muriy organning yozma yoxud oğzaki qarori bölib, bu qaror kelgusida barça şunga öxşaş işlarni qörib çiqiş va hal qiliş uçun asos böladigan namuna normadir. Huquqiy pretsedentning sud va ma'muriy pre-sedent şakllari mavjud. Sud pretse-denti AQŞ, Avstraliya, Buyuk Bri-taniya, Kanada va Yangi Zelan-diya kabi umumiy huquq amalda bölgan davlatlarda huquqning manbai sifatida keng qöllanadi.
Normativ şartnomalar ham huquq manbai hisoblanadi. Ikki yoki undan ortiq mustaqil huquq subyektlari örtasida tuziladigan hamda ularning huquq va majburiyatlarini örnatadigan, özgartiradigan yoki bekor qiladigan bitimlarga normativ şartno-malar deyiladi. Normativ şartnomalar ayniqsa xalqaro huquqda katta ahamiyatga ega. Normativ şartnomalar qatoriga kiruvçi xalqaro şartnomalar subyektlariga köra — ikki tomonlama va köp tomonlama, xususiyatiga köra — norma örnatuvçi va ta'sis etuvçi şartnomalarga bölinadi.
Huquqning tarixiy rivojlaniş davrida huquqiy aqida va ğoyalar huquqning manbai hisoblangan. Musulmon huquqipl Qur'on, sunna, ijmo va qiyos huquqning asosiy manbaini taşkil etadi.
Olim Husanboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲУҚУҚ МАНБАЛАРИ — ҳуқуқий нор-маларнинг ифода этилиш шакллари. Ҳуқуқнинг бирламчи манбаи халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган нормалари ва қоидалари ҳисобланади. Буларга БМТ Устави, Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси (1948) ва б. киради.
Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ҳуқуқнинг асосий манбалари қаторига киради. Ўзбекистон Республикасида нор-матив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг қуйидаги турларини кўрсатиш мумкин: Ўзбекистон Республикасининг Конституци-яси; Ўзбекистон Республикасининг кон-ституциявий қонунлари; Ўзбекистон Республикасининг қонунлари; Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қарорлари; Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармон ва қарорлари; Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари; вазирликлар, давлат қўмиталари ва идораларнинг ҳуқуқий ҳужжатлари; маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг қарорлари.
Ҳуқуқнинг энг қад. манбаларидан бири ҳуқуқий одатдир. Ҳуқуқий одат узоқ давр мобайнида амалда бўлиши натижасида шаклланган, жамиятда ижтимоий муносабатларни тартибга солишда муҳим аҳамиятга эга бўлган ва давлат томонидан умуммажбурий қоида сифатида тан олинган хулқ-атвор қоидаси.
Ҳуқуқий прецедент ҳам ҳуқуқ манбаи ҳисобланади. Ҳуқуқий прецедент суд ёки маъмурий органнинг ёзма ёхуд оғзаки қарори бўлиб, бу қарор келгусида барча шунга ўхшаш ишларни қўриб чиқиш ва ҳал қилиш учун асос бўладиган намуна нормадир. Ҳуқуқий прецедентнинг суд ва маъмурий пре-цедент шакллари мавжуд. Суд преце-денти АҚШ, Австралия, Буюк Бри-тания, Канада ва Янги Зелан-дия каби умумий ҳуқуқ амалда бўлган давлатларда ҳуқуқнинг манбаи сифатида кенг қўлланади.
Норматив шартномалар ҳам ҳуқуқ манбаи ҳисобланади. Икки ёки ундан ортиқ мустақил ҳуқуқ субъектлари ўртасида тузиладиган ҳамда уларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини ўрнатадиган, ўзгартирадиган ёки бекор қиладиган битимларга норматив шартно-малар дейилади. Норматив шартномалар айниқса халқаро ҳуқуқда катта аҳамиятга эга. Норматив шартномалар қаторига кирувчи халқаро шартномалар субъектларига кўра — икки томонлама ва кўп томонлама, хусусиятига кўра — норма ўрнатувчи ва таъсис этувчи шартномаларга бўлинади.
Ҳуқуқнинг тарихий ривожланиш даврида ҳуқуқий ақида ва ғоялар ҳуқуқнинг манбаи ҳисобланган. Мусулмон ҳуқуқипл Қуръон, сунна, ижмо ва қиёс ҳуқуқнинг асосий манбаини ташкил этади.
Олим Ҳусанбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.