Huquq normasi

Huquq normasi - davlat tomonidan belgilanadigan, muayyan şaklda ifodalanadigan, ijtimoiy munosabatlarni tartibga solişga qaratilgan umummajburiy yuriş-turiş qoidasi. H.n. tegişli normativ-huquqiy hujjatlar, şuningdek, huquq manbaining boşqa turlari şaklida namoyon böladi. Huquq tarmoqlariga boğliq holda ma'muriyhuquqiy, jinoiy-HUQUQIY huquq normalari, mehnat, ekologiya, xalqaro, konstitutsiyaviy, xöjalik va huquqning boşqa tarmoqlariga oid huquq normalari farqlanadi. Amal qiliş vaqtiga köra, doimiy (rasmiy bekor qilingunga qadar amal qiladigan) va vaqtinçalik (faqat muayyan vaqt oraliğida amalda böluvçi) H.n. böladi. H.n. amal qiliş hududiga qarab, umumiy va mahalliy normalarga bölinadi, bunda birinçisi butun mamlakat hududida amal qilsa, ikkinçisiga kiradigan normalar ma'lum hududlarda amal qilişi mumkin. H.n. subyektlariga qarab, umumiy va maxsus normalarga ajraladi, bunda birinçisi hamma huquq subyektlari uçun, ikkinçisi esa, aholining muayyan guruhi yoki aniq belgilangan doiradagi subyektlar (pensionerlar, nogironlar, içki işlar xodimlari va ş.k.) uçun taalluqli böladi. Bulardan taşqari, H.n.ni boşqa qator mezonlar asosida tasniflaşlar ham mavjud.

H.n. öz içki tuzilişiga ega bölib, 3 qismdan iboratdir: gipoteza, dispozitsiya, sanksiya. Gipotezada H.n.da belgilanadigan qoida qanday şaroitda va holatda kim tomonidan amalga oşirilişi körsatiladi. Dispozitsiyada gipotezada körsatilgan hollardagi munosabatlar iştirokçilarining huquq va majburiyatlari ifodalanadi. Sanksiya dispozitsiyada körsa-tilgan qoidani buzgan şaxsga nisbatan davlat organi qöllaşi mumkin bölgan ta'sir çorasini belgilaydi. Konstitutsiyaviy normalar 3 qismdan emas, asosan gipoteza va dispo-zitsiyadan iborat böladi. Jinoiy va ma'muriy javobgarlikni közda tutuvçi normalar esa — asosan dispozitsiya va sanksiyadan iborat böladi (mas, Jinoyat va ma'muriy javobgarlik töğrisidagi kodekslarning maxsus qismi normalari).

Mahmud Najimov.