Husayniy
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 238-b. — ziyouz.com
Husayniy HUSAYNIY, Atoulloh (töliq ismi Amir Burhoniddin Atoulloh Mahmud Husayniy Nişopuriy) (taxm. 15-a.ning 40-y.lari, Nişopur — 1513, Maşhad) — fors adabiyotşunosi, şoir. H. Şarq şe'riyati masa-lalari bilan şuğullanib, «adabiyot bilim-doni» sifatida tanilgan, muammo san'atida öz davrining yagonasiga aylangan. Hirotning maşhur Ixlosiya, Sultoniya va b. madrasalarida dars bergan. Ilmi bade' böyiça keng va çuqur bilimga egaligi tufayli Alişer Navoiy e'tirofiga sazovor bölgan. Navoiy unga davlat hisobidan maoş ajratgan; öz huzuriga çorlab, adabiyotşunoslik masalalari böyiça suhbatlar qurgan, badiiy san'atlarga doir asar yozişga da'vat qilgan. «Badoyi' ussanoyi'» («Badiiy san'aglar») asari ana şu da'vatlar natijasida vujudga kelgan (1493) va Alişer Navoiyga bağişlangan. Şuningdek, uning «Risolai qofiya» («Qofiya haqida risola») asari ham mavjud. Bu asarlarda özigaça ötgan adabiyotşunoslarning fikrlarini umumlaştirgan va rivojlantirgan. «Ato», «Atoiy», «Atoulloh» taxalluslari bilan şe'rlar yozgan.
Navoiyning ham, boşqa zamona fozillarining ham e'tirofu olqi-şiga sazovor bölgan «Badoyi' ussa-noyi'» asari bilan H. Şarq mumtoz poetikasi rivojiga ulkan hissa qöşgan. Bu asar deboça, muqaddima, 3 san'at turi va xotimadan iborat: deboça kitobning yoziliş sababi, muqaddima aruz vazni va zihoflari xususida bölib, 1-bobda 60 ta lafziy san'at, 2-bobda 63 ta ma'naviy san'at, 3-bobda 23 ta lafziyu ma'naviy san'at töğrisida ma'lumot berilgan. Xotima 2 qismdan iborat: birinçisida şe'rning ma'no bilan boğliq illatlari haqida fikr yuritilib, 2-bobda 15 ta atamaga izoh berilgan. H. san'atlarni lafziy. ma'naviy va lafziyu ma'naviyga ajratadiki, bu oldingi adabiyotşunoslar kitoblarida uçramaydi.
Badiiy san'atlarga misol qilib 50 ga yaqin şoir ijodidan namunalar berilgan, öz ijodidan esa taxm. 700 bayt şe'r keltirilgan. H. kitobida 147 ta san'at berilgan va şundan 32 tasini olimning özi kaşf etgan. U turli munosabat bilan asarda Navoiy nomini tez-tez tilga olgan, unga atab yozgan şe'rlarini ilova qilgan.
«Badoyi' ussanoyi'»ni özbek tiliga Alibek Rustamov asliyatiga mos holda mukammal tarjima qilib, şarhu izohlar bilan naşr ettirgan.
As: Badoyi' ussanoyi', T., 1981.
LL.Alişer Navoiy, Majolis uinafois [Mukammal asarlar töplami) 13-j., T., 1998; Xondamir, Makorim ulaxloq, T., 1967; Zay ni ddin Vosifiy, Badoye' ul-vaqoye', T.. 1979; Olimov S, Navo-iyning şe'rşunos şogirdi, T., 1990; Hay -itmetov A., Adabiy merosimizufklari, T., 1997;Homidiy H., Köhna Şarq dar-ğalari, T., 1999.
Ergaş Oçilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲУСАЙНИЙ, Атоуллоҳ (тўлиқ исми Амир Бурҳониддин Атоуллоҳ Маҳмуд Ҳусайний Нишопурий) (тахм. 15-а.нинг 40-й.лари, Нишопур — 1513, Машҳад) — форс адабиётшуноси, шоир. Ҳ. Шарқ шеърияти маса-лалари билан шуғулланиб, «адабиёт билим-дони» сифатида танилган, муаммо санъатида ўз даврининг ягонасига айланган. Ҳиротнинг машҳур Ихлосия, Султония ва б. мадрасаларида дарс берган. Илми бадеъ бўйича кенг ва чуқур билимга эгалиги туфайли Алишер Навоий эътирофига сазовор бўлган. Навоий унга давлат ҳисобидан маош ажратган; ўз ҳузурига чорлаб, адабиётшунослик масалалари бўйича суҳбатлар қурган, бадиий санъатларга доир асар ёзишга даъват қилган. «Бадойиъ уссанойиъ» («Бадиий санъаглар») асари ана шу даъватлар натижасида вужудга келган (1493) ва Алишер Навоийга бағишланган. Шунингдек, унинг «Рисолаи қофия» («Қофия ҳақида рисола») асари ҳам мавжуд. Бу асарларда ўзигача ўтган адабиётшуносларнинг фикрларини умумлаштирган ва ривожлантирган. «Ато», «Атоий», «Атоуллоҳ» тахаллуслари билан шеърлар ёзган.
Навоийнинг ҳам, бошқа замона фозилларининг ҳам эътирофу олқи-шига сазовор бўлган «Бадойиъ усса-нойиъ» асари билан Ҳ. Шарқ мумтоз поэтикаси ривожига улкан ҳисса қўшган. Бу асар дебоча, муқаддима, 3 санъат тури ва хотимадан иборат: дебоча китобнинг ёзилиш сабаби, муқаддима аруз вазни ва зиҳофлари хусусида бўлиб, 1-бобда 60 та лафзий санъат, 2-бобда 63 та маънавий санъат, 3-бобда 23 та лафзию маънавий санъат тўғрисида маълумот берилган. Хотима 2 қисмдан иборат: биринчисида шеърнинг маъно билан боғлиқ иллатлари ҳақида фикр юритилиб, 2-бобда 15 та атамага изоҳ берилган. Ҳ. санъатларни лафзий. маънавий ва лафзию маънавийга ажратадики, бу олдинги адабиётшунослар китобларида учрамайди.
Бадиий санъатларга мисол қилиб 50 га яқин шоир ижодидан намуналар берилган, ўз ижодидан эса тахм. 700 байт шеър келтирилган. Ҳ. китобида 147 та санъат берилган ва шундан 32 тасини олимнинг ўзи кашф этган. У турли муносабат билан асарда Навоий номини тез-тез тилга олган, унга атаб ёзган шеърларини илова қилган.
«Бадойиъ уссанойиъ»ни ўзбек тилига Алибек Рустамов аслиятига мос ҳолда мукаммал таржима қилиб, шарҳу изоҳлар билан нашр эттирган.
Ас: Бадойиъ уссанойиъ, Т., 1981.
ЛЛ.Алишер Навоий, Мажолис уинафоис [Мукаммал асарлар тўплами) 13-ж., Т., 1998; Хондамир, Макорим улахлоқ, Т., 1967; Зай ни ддин Восифий, Бадоеъ ул-вақоеъ, Т.. 1979; Олимов С, Наво-ийнинг шеършунос шогирди, Т., 1990; Ҳай -итметов А., Адабий меросимизуфклари, Т., 1997;Ҳомидий Ҳ., Кўҳна Шарқ дар-ғалари, Т., 1999.
Эргаш Очилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.