Huvaydo

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 212–213-b. — ziyouz.com

Huvaydo (taxallusi; asl nomi Xöjanazar Ğoyibnazar öğli) (? — Öş ş. — 1780/81, Farğona viloyati Çimyon qişloği) — şoir, tasavvuf şe'riyatining yirik vakili. Qöqon madrasalarida öqigan. Qişloğida maktab oçib, uzoq vaqt maktabdorlik qilgan, kosiblik bilan ham şuğullangan. Otasi Ğoyibnazar söfi Qaş-qardagi Ofoqxöja eşonning muridlaridan bölgan, Çimyonda masjid va xonaqolar qurdirib, eşonlik qilgan. H. devonida keltirilgan bir naqlga köra, H.ga «Xöjanazar» ismining qöyilişi ham Ofoqxöja bilan boğliq. H. mumtoz şe'riyatning deyarli barça janrlarida \gjod qilgan. Şe'rlari xalq orasida juda maşhur bölgan. H. axloqiy-didaktik yönalişdagi mazmunan teran, uslubiy gözal asarlari bilan adabiy maktab yarata olgan şoir-dir. H. ijodi va dunyoqaraşining şakllanişida Yassaviy, Navoiy, Söfi Olloyor, Maşrablarning tasav-vufiy, falsafiy fikrlari va asarlarining ta'siri katta bölgan. H. majoziy va haqiqiy işq haqidagi ori-fona, dunyoviy şe'rlaridan taşqari zolimlik va mazlumlik, kamolot va axloqiy tubanlik haqidagi şe'rlarida ham mazkur şoirlar an'analarini davom ettirgan va yangi fikrlar bilan boyitgan.

H. şe'rlari vafotidan söng nabi-ralari tomonidan devon holiga keltirilgan. Unga şoirning 351 ğazal, 28 ruboiy, 41 törtlik, 3 muxammas, 1 musaddas, 1 musamman, 1 mustazod, 3 masnaviy hamda axloqiy-didaktik mazmundagi «Rohati dil» manzumasi kirgan. Devondagi ilk şe'rlarida röza, namoz, zakot, haj, jannat va dözax bilan boğliq mavzular yoritilgan, ğurur, manmanlikni tanqid qiluv-çi, tavoze', qardoşlik va töğrisözlikni uluğlovçi hikmatlarga keng örin berilgan («Dariğo, hayf, odam...», «Kuygay», «Kimga borib dod etay...» va b.). H.ning şe'rlarida tasav-vufiy unsurlar — nafsni jilovlaş va dunyodan özni uzoq tutiş boş ğoyalardan biri. Dunyo lazzatining in-sonni baxtli eta olmasligiga işongan şoir Allohga, abadiy baxtga erişmoq uçun inson özligidan keç-moği kerakligini anglaydi (mas, «Ango», «Qilding» radifli şe'rlari va b.). Şoirning «Rohati dil» axloqiy manzumasi pandnoma turining gözal namunasidir. Unda oçközlik, ta'magirlik, vafo, boqiylik, foniylik, yaxşilikning foydasi, yomonlikning zarari, gözallik va mehnatsevarlik, moddiy va ma'naviy poklik kabi xilma-xil axloqiy mavzulardagi ibratli hikoyalar keltirilgan. H. diniy-axloqiy mazmundagi «Ibrohim Adham» nomli şe'riy doston ham yozgan. H. vafotiga bağişlab uning şogirdlari, muxlislari tomonidan marsiyalar, ta'rixlar yozilgan. U haqda ibratomuz rivoyatlar, yodnomalar paydo bölgan. Şoirning otasi Ğoyibnazar Eşon şajarasi daxmasi hozir ham ziyoratgoh joylardan hisoblanadi.

«Devoni Huvaydo»ning bir qança qölyozma nusxalari va litografik naşrlari bölib, ulardan çevarasi Salohiddin Soqib (1838—1910) va Mirza Hakim ibn Mirza Umid Marğiloniylar köçirgan nusxasi SamDU kutubxonasida saqlanadi (inv. №3903).

H.ning nabirasi Sirojiy (1877 y. v. e.), çevaralari Samarbonu (1837— 1891), Salohiddin Soqib, Ğaribiy devon tuzgan şoirlar bölib, H. an'-analarini davom ettirganlar. H. nomida köça, mahalla va maktablar bor.

As: Tanlangan asarlar, T., 1960; Rohati dil, T., 1993; Ibrohim Adham, Samarqand, 1995.

Ad.: Özbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 5-j., T., 1978;Qayyumov P., Tazkirai Qayyumiy, T„ 1999.

Begali Qosimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲУВАЙДО (тахаллуси; асл номи Хўжаназар Ғойибназар ўғли) (? — Ўш ш. — 1780/81, Фарғона вилояти Чимён қишлоғи) — шоир, тасаввуф шеъриятининг йирик вакили. Қўқон мадрасаларида ўқиган. Қишлоғида мактаб очиб, узоқ вақт мактабдорлик қилган, косиблик билан ҳам шуғулланган. Отаси Ғойибназар сўфи Қаш-қардаги Офоқхўжа эшоннинг муридларидан бўлган, Чимёнда масжид ва хонақолар қурдириб, эшонлик қилган. Ҳ. девонида келтирилган бир нақлга кўра, Ҳ.га «Хўжаназар» исмининг қўйилиши ҳам Офоқхўжа билан боғлиқ. Ҳ. мумтоз шеъриятнинг деярли барча жанрларида \гжод қилган. Шеърлари халқ орасида жуда машҳур бўлган. Ҳ. ахлоқий-дидактик йўналишдаги мазмунан теран, услубий гўзал асарлари билан адабий мактаб ярата олган шоир-дир. Ҳ. ижоди ва дунёқарашининг шаклланишида Яссавий, Навоий, Сўфи Оллоёр, Машрабларнинг тасав-вуфий, фалсафий фикрлари ва асарларининг таъсири катта бўлган. Ҳ. мажозий ва ҳақиқий ишқ ҳақидаги ори-фона, дунёвий шеърларидан ташқари золимлик ва мазлумлик, камолот ва ахлоқий тубанлик ҳақидаги шеърларида ҳам мазкур шоирлар анъаналарини давом эттирган ва янги фикрлар билан бойитган.

Ҳ. шеърлари вафотидан сўнг наби-ралари томонидан девон ҳолига келтирилган. Унга шоирнинг 351 ғазал, 28 рубоий, 41 тўртлик, 3 мухаммас, 1 мусаддас, 1 мусамман, 1 мустазод, 3 маснавий ҳамда ахлоқий-дидактик мазмундаги «Роҳати дил» манзумаси кирган. Девондаги илк шеърларида рўза, намоз, закот, ҳаж, жаннат ва дўзах билан боғлиқ мавзулар ёритилган, ғурур, манманликни танқид қилув-чи, тавозеъ, қардошлик ва тўғрисўзликни улуғловчи ҳикматларга кенг ўрин берилган («Дариғо, ҳайф, одам...», «Куйгай», «Кимга бориб дод этай...» ва б.). Ҳ.нинг шеърларида тасав-вуфий унсурлар — нафсни жиловлаш ва дунёдан ўзни узоқ тутиш бош ғоялардан бири. Дунё лаззатининг ин-сонни бахтли эта олмаслигига ишонган шоир Аллоҳга, абадий бахтга эришмоқ учун инсон ўзлигидан кеч-моғи кераклигини англайди (мас, «Анго», «Қилдинг» радифли шеърлари ва б.). Шоирнинг «Роҳати дил» ахлоқий манзумаси панднома турининг гўзал намунасидир. Унда очкўзлик, таъмагирлик, вафо, боқийлик, фонийлик, яхшиликнинг фойдаси, ёмонликнинг зарари, гўзаллик ва меҳнатсеварлик, моддий ва маънавий поклик каби хилма-хил ахлоқий мавзулардаги ибратли ҳикоялар келтирилган. Ҳ. диний-ахлоқий мазмундаги «Иброҳим Адҳам» номли шеърий достон ҳам ёзган. Ҳ. вафотига бағишлаб унинг шогирдлари, мухлислари томонидан марсиялар, таърихлар ёзилган. У ҳақда ибратомуз ривоятлар, ёдномалар пайдо бўлган. Шоирнинг отаси Ғойибназар Эшон шажараси дахмаси ҳозир ҳам зиёратгоҳ жойлардан ҳисобланади.

«Девони Ҳувайдо»нинг бир қанча қўлёзма нусхалари ва литографик нашрлари бўлиб, улардан чевараси Салоҳиддин Соқиб (1838—1910) ва Мирза Ҳаким ибн Мирза Умид Марғилонийлар кўчирган нусхаси СамДУ кутубхонасида сақланади (инв. №3903).

Ҳ.нинг набираси Сирожий (1877 й. в. э.), чеваралари Самарбону (1837— 1891), Салоҳиддин Соқиб, Ғарибий девон тузган шоирлар бўлиб, Ҳ. анъ-аналарини давом эттирганлар. Ҳ. номида кўча, маҳалла ва мактаблар бор.

Ас: Танланган асарлар, Т., 1960; Роҳати дил, Т., 1993; Иброҳим Адҳам, Самарқанд, 1995.

Ад.: Ўзбек адабиёти тарихи [5 ж.ли], 5-ж., Т., 1978;Қайюмов П., Тазкираи Қайюмий, Т„ 1999.

Бегали Қосимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.