Ibn Al-Faqih Abu Bakr Ahmad ibn Işoq al-hamadoniy

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–5-b. — ziyouz.com

Ibn Al-Faqih Abu Bakr Ahmad ibn Ishoq al-hamadoniy (10-a.) — örta asr arab geografi, tarixçisi va muxaddisi. Hamadonda tuğilgan. Abbosiylardan xalifa Al-Mu'tazid (892—902) va Al-Muqtafiy (902—908) davrida «Kitob axbor al-buldon» («Mamlakatlar töğrisidagi xabarlar kitobi») asarini yozgan (902—908). Uni yozişda özidan oldin ötgan Ibn Fazlon, Abu Dulaf, Al-Johiz, Almadoiniy, Al-Balozuriy, Ibn Qutayba asarlaridan foydalangan. Asarda qit'alar va dengizlarni, Xitoy, Hindiston, arab mamlakatlari, Vizantiyani tavsif qilgan, Örta Osiyoning viloyat, şaharlari tarixi, geogr. si, turkiy xalqlar ta'rifi va ularning joylaşişi töğrisidagi ma'lumotlar muhim ahamiyatga ega. Asarning Örta Osiyoga bağişlangan qismini De Guye nemisçaga tarjima qilib, naşr ettirgan (1885).

IBN al-XATIB Abu Abdulloh Liso-nuddin Muhammad ibn Abdulloh ibn Sa'id (1313, Loxa - 1374, Fes) -arab tarixçisi, Ğarnota (Grenada) sultoni vaziri (1348—54). Asli şomlik. Yirik ulamolardan ta'lim olgan. Vazirlik davrida «Zulvizoratayn» (ya'ni, ham ilm bobida, ham davlatni idora qilişda vazir) degan faxriy unvonga sazovor bölgan. Keyinçalik dahriylikda ayblanib qatl etilgan. Tarix, geografiya, tasavvuf, şe'riyat va tabobatga doir 60 ga yaqin asar yozgan. Kupçiligi tarixga oid bölib, ulardan eng muhimlari — «Alihota fiy ta'rix Ğarnota» («Ğarnota tarixi xususida xabarnoma») va «Ta'rix Isbaniya al-islomiyya» («Islomiy Ispaniya tarixi») dir. Birinçisi Qohira (1901) da, ikkinçisi Bayrut (1956) da naşr qilingan. I.al-X. asarlari islom madaniyati tarixi, xususan, Ispaniya musulmonlari tarixiga oid muhim manbadir.

IBN al-QIFTIY, Jamoluddin Abulhasan Ali ibn Yusuf Ibrohim ibn Abdulvohid aş-Şayboniy al-Qiftiy (1172, Qift — 1248, Halab) — arab tarixçisi, adibi va davlat arbobi. Qohirada fiqh, huquq, adabiyot, ilmi nujum, handasa, tabobat, mantiq va tarix buyiça ta'lim olgan. 1187 y. otasi b-n Quddusga köçib kelgan. Bu yerda Qohirada olgan bilimlarini yanada takomillaştirib, kelgusida yozadigan asarlari uçun manbalar tuplagan. Taxm. 1201 y. Quddusda siyosiy vaziyat yomonlaşgani boisidan otasi b-n Harron (Mesopotamiyada) ga kuçib ötgan. 1213 y. Halab hokimi uni moliya işlari devoni boşliği etib tayinlab, unga «Al-Qoziy al-akram» («Eng saxovatpe-şa qozi») faxriy unvonini in'om etgan. Bu mansabda u davlat manfaatlari yölida xizmat qiliş b-n birga yirik olimlarga ham homiylik qilgan, çunonçi möğullar bosqini tufayli Örta Osiyodan qoçib kelgan Yoqut Hamaviyta boşpana berib, moddiy yordam körsatgan. 1236 y. Halab hokimi tomonidan vazir etib tayinlagan I. al-Q. umrining oxiriga qadar şu mansabda işlagan.

I. al-Q. 20 ga yaqin asar yozgan, ulardan bizgaça yetib kelganlari orasida eng muhimi — «Kitob ixbor al-ulamo biaxbor alhukamo» («Hakimlar xususidagi xabarlar b-n olimlarni taniştiriş kitobi») dir. Bu asar köproq «Ta'rix alhukamo» («Hakimlar tarixi») nomi b-n maşhur. Unda qadim zamonlardan to muallif davriga qadar yaşab ötgan 414 olimning tarjimai holi berilgan bölib, ularning talaygina qismini Huroson va Movarounnahr olimlari taşkil qilgan. Mazkur asar Leypsig (1903) va Qohira (1908) da naşr etilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИБН АЛ-ФАҚИҲ Абу Бакр Аҳмад ибн Исҳоқ ал-ҳамадоний (10-а.) — ўрта аср араб географи, тарихчиси ва мухаддиси. Ҳамадонда туғилган. Аббосийлардан халифа Ал-Муътазид (892—902) ва Ал-Муқтафий (902—908) даврида «Китоб ахбор ал-булдон» («Мамлакатлар тўғрисидаги хабарлар китоби») асарини ёзган (902—908). Уни ёзишда ўзидан олдин ўтган Ибн Фазлон, Абу Дулаф, Ал-Жоҳиз, Алмадоиний, Ал-Балозурий, Ибн Қутайба асарларидан фойдаланган. Асарда қитъалар ва денгизларни, Хитой, Ҳиндистон, араб мамлакатлари, Византияни тавсиф қилган, Ўрта Осиёнинг вилоят, шаҳарлари тарихи, геогр. си, туркий халқлар таърифи ва уларнинг жойлашиши тўғрисидаги маълумотлар муҳим аҳамиятга эга. Асарнинг Ўрта Осиёга бағишланган қисмини Де Гуе немисчага таржима қилиб, нашр эттирган (1885).

ИБН ал-ХАТИБ Абу Абдуллоҳ Лисо-нуддин Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Саъид (1313, Лоха - 1374, Фес) -араб тарихчиси, Ғарнота (Гренада) султони вазири (1348—54). Асли шомлик. Йирик уламолардан таълим олган. Вазирлик даврида «Зулвизоратайн» (яъни, ҳам илм бобида, ҳам давлатни идора қилишда вазир) деган фахрий унвонга сазовор бўлган. Кейинчалик даҳрийликда айбланиб қатл этилган. Тарих, география, тасаввуф, шеърият ва табобатга доир 60 га яқин асар ёзган. Купчилиги тарихга оид бўлиб, улардан энг муҳимлари — «Алиҳота фий таърих Ғарнота» («Ғарнота тарихи хусусида хабарнома») ва «Таърих Исбанийа ал-исломиййа» («Исломий Испания тарихи») дир. Биринчиси Қоҳира (1901) да, иккинчиси Байрут (1956) да нашр қилинган. И.ал-Х. асарлари ислом маданияти тарихи, хусусан, Испания мусулмонлари тарихига оид муҳим манбадир.

ИБН ал-ҚИФТИЙ, Жамолуддин Абулҳасан Али ибн Юсуф Иброҳим ибн Абдулвоҳид аш-Шайбоний ал-Қифтий (1172, Қифт — 1248, Ҳалаб) — араб тарихчиси, адиби ва давлат арбоби. Қоҳирада фиқҳ, ҳуқуқ, адабиёт, илми нужум, ҳандаса, табобат, мантиқ ва тарих буйича таълим олган. 1187 й. отаси б-н Қуддусга кўчиб келган. Бу ерда Қоҳирада олган билимларини янада такомиллаштириб, келгусида ёзадиган асарлари учун манбалар туплаган. Тахм. 1201 й. Қуддусда сиёсий вазият ёмонлашгани боисидан отаси б-н Ҳаррон (Месопотамияда) га кучиб ўтган. 1213 й. Ҳалаб ҳокими уни молия ишлари девони бошлиғи этиб тайинлаб, унга «Ал-Қозий ал-акрам» («Энг саховатпе-ша қози») фахрий унвонини инъом этган. Бу мансабда у давлат манфаатлари йўлида хизмат қилиш б-н бирга йирик олимларга ҳам ҳомийлик қилган, чунончи мўғуллар босқини туфайли Ўрта Осиёдан қочиб келган Ёқут Ҳамавийта бошпана бериб, моддий ёрдам кўрсатган. 1236 й. Ҳалаб ҳокими томонидан вазир этиб тайинлаган И. ал-Қ. умрининг охирига қадар шу мансабда ишлаган.

И. ал-Қ. 20 га яқин асар ёзган, улардан бизгача етиб келганлари орасида энг муҳими — «Китоб ихбор ал-уламо биахбор алҳукамо» («Ҳакимлар хусусидаги хабарлар б-н олимларни таништириш китоби») дир. Бу асар кўпроқ «Таърих алҳукамо» («Ҳакимлар тарихи») номи б-н машҳур. Унда қадим замонлардан то муаллиф даврига қадар яшаб ўтган 414 олимнинг таржимаи ҳоли берилган бўлиб, уларнинг талайгина қисмини Ҳуросон ва Мовароуннаҳр олимлари ташкил қилган. Мазкур асар Лейпциг (1903) ва Қоҳира (1908) да нашр этилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.