Ibn Battuta
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6-b. — ziyouz.com
Ibn Battuta IBN BATTUTA, Şamsiddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Abdullox al-Lavatiy attanjiy (1304.24.2, Tanja — 1369, Fos) — maşhur arab sayyohi va geografi, tarixçi. Barbarlarning lavat kabilasiga mansub. I.B. 28 yillik sayohatlari davomida quruqlik va dengiz orqali 75 ming mil (120 ming km) masofani bosib ötgan. I.B. 1325 y. yozida Marokaşdan qajga boruvçilar karvoniga qöşilib safarga çiqqan va deyarli barça musulmon mamlakatlarida bölgan. Dastlab Misr, Şom (Suriya), Livan, Falastin, Mesopotamiyaga borgan. 1332 y. uçinçi marta Makkaga borib haj marosimida qatnaşgan. Nil daryosi yoqalab yana Qohiraga qaytgan. Söngra I. B. Yaqin Şarq mamlakatlari orqali Turkiya va Qrimga bordi. Itil (Volga) daryosi orqali Hoji Tarxon (Astraxon) ga ötib, Oltin Örda xoni Özbekxonning qabulida bölgan; keyin Xorazm poytaxti örgançga kelgan. Undan Buxoro, Nahşab, Termiz, Samarkand, Balx va Kobul, Mölton orqali Hindistonga borgan va Dehli sultoni Muhammad Tuğloq saroyida qariyb 8 yil molikiylar qozisi lavozimida xizmat qilgan (I. B. Şerozda ikki mazhab — molikiylar va şofi'iylar qozisi degan şahodatnoma olgan edi). Söngra sayohatni davom ettirib Indoneziya va Xitoyga borgan. 1349 i. Marokaşga qaytgan. 1349—52 y. lar orasida Ispaniyaning arablar tasarrufidagi joylariga, 1352—53 y. larda Sudanga sayohat qilgan.
I. B. örta asrdagi eng yirik sayohatçi bölib, uni uzoq mamlakatlarga sayoxat qilişda yöl qiyinçiliklari, muhtojlik, xavf-xatarlar töxtata olmagan. U borgan mamlakatlarning geogr. si, tarixiy hamda iqtisodiy, etnog-rafik va madaniy-maişiy hayotiga oid qimmatli ma'lumotlar qoldirgan. Ayniqsa, Örta Osiyo şaharlari, jumladan Samarqandning dunyoga maşhur sifatli qoğozi xdqidagi yozganlari e'tiborga loyiq. Hulokuiylar hukmronligi davridagi Eronning iqtisodiy va madaniy hayoti batafsil tasvirlangan. I. B. yirik savdogar ham edi, sultonlarning farmoyişi b-n ba'zan elçilik vazifalarini ham bajargan.
I. B. fors va turkiy tillarni ham yaxşi bilgan. Uning «Tuxfat an-nuzzor fi ğaroyib al-amsor va ajoyib alafsar» («Turli şahar va safarlardagi ajoyibotlar şohidi bölganlar uçun tuhfa») asari Yaqin Şarq va Örta Osiyo reorp. si tarixini tadqiq etişda muhim manba hisoblanadi. Uşbu asar I. B. zamonidagi (turmuşga oid) adabiyotning namunasi bölib, öz davrining adabiy va psixologik yodgorliklaridan biridir. U ilmiy manbalarda «Sayohatnoma» deb ataladi. I. B. asarlari 80 dan ortiq Yevropa va Osiyo xalqlari tillarigatarjima qilingan. I. B. faoliyati ustida özbek olimi N. Ibrohimov tadqiqot işlari olib borgan va u haqda özbek, rus, arab, ingliz tillarida asarlar yaratdi.
Ad.: Ibragimov N., Ibn Battuta i yego puteşestviya po Sredney Azii, M, 1988.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИБН БАТТУТА, Шамсиддин Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Абдуллох ал-Лаватий аттанжий (1304.24.2, Танжа — 1369, Фос) — машҳур араб сайёҳи ва географи, тарихчи. Барбарларнинг лават кабиласига мансуб. И.Б. 28 йиллик саёҳатлари давомида қуруқлик ва денгиз орқали 75 минг мил (120 минг км) масофани босиб ўтган. И.Б. 1325 й. ёзида Марокашдан қажга борувчилар карвонига қўшилиб сафарга чиққан ва деярли барча мусулмон мамлакатларида бўлган. Дастлаб Миср, Шом (Сурия), Ливан, Фаластин, Месопотамияга борган. 1332 й. учинчи марта Маккага бориб ҳаж маросимида қатнашган. Нил дарёси ёқалаб яна Қоҳирага қайтган. Сўнгра И. Б. Яқин Шарқ мамлакатлари орқали Туркия ва Қримга борди. Итил (Волга) дарёси орқали Ҳожи Тархон (Астрахон) га ўтиб, Олтин Ўрда хони Ўзбекхоннинг қабулида бўлган; кейин Хоразм пойтахти ўрганчга келган. Ундан Бухоро, Наҳшаб, Термиз, Самарканд, Балх ва Кобул, Мўлтон орқали Ҳиндистонга борган ва Деҳли султони Муҳаммад Туғлоқ саройида қарийб 8 йил моликийлар қозиси лавозимида хизмат қилган (И. Б. Шерозда икки мазҳаб — моликийлар ва шофиъийлар қозиси деган шаҳодатнома олган эди). Сўнгра саёҳатни давом эттириб Индонезия ва Хитойга борган. 1349 и. Марокашга қайтган. 1349—52 й. лар орасида Испаниянинг араблар тасарруфидаги жойларига, 1352—53 й. ларда Суданга саёҳат қилган.
И. Б. ўрта асрдаги энг йирик саёҳатчи бўлиб, уни узоқ мамлакатларга саёхат қилишда йўл қийинчиликлари, муҳтожлик, хавф-хатарлар тўхтата олмаган. У борган мамлакатларнинг геогр. си, тарихий ҳамда иқтисодий, этног-рафик ва маданий-маиший ҳаётига оид қимматли маълумотлар қолдирган. Айниқса, Ўрта Осиё шаҳарлари, жумладан Самарқанднинг дунёга машҳур сифатли қоғози хдқидаги ёзганлари эътиборга лойиқ. Ҳулокуийлар ҳукмронлиги давридаги Эроннинг иқтисодий ва маданий ҳаёти батафсил тасвирланган. И. Б. йирик савдогар ҳам эди, султонларнинг фармойиши б-н баъзан элчилик вазифаларини ҳам бажарган.
И. Б. форс ва туркий тилларни ҳам яхши билган. Унинг «Тухфат ан-нуззор фи ғаройиб ал-амсор ва ажойиб алафсар» («Турли шаҳар ва сафарлардаги ажойиботлар шоҳиди бўлганлар учун туҳфа») асари Яқин Шарқ ва Ўрта Осиё reorp. си тарихини тадқиқ этишда муҳим манба ҳисобланади. Ушбу асар И. Б. замонидаги (турмушга оид) адабиётнинг намунаси бўлиб, ўз даврининг адабий ва психологик ёдгорликларидан биридир. У илмий манбаларда «Саёҳатнома» деб аталади. И. Б. асарлари 80 дан ортиқ Европа ва Осиё халқлари тилларигатаржима қилинган. И. Б. фаолияти устида ўзбек олими Н. Иброҳимов тадқиқот ишлари олиб борган ва у ҳақда ўзбек, рус, араб, инглиз тилларида асарлар яратди.
Ад.: Ибрагимов Н., Ибн Баттута и его путешествия по Средней Азии, М, 1988.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.