Ibn Mojid
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8–9-b. — ziyouz.com
Ibn Mojid IBN MOJID, Şihobuddin Ahmad ibn Mojid as-Sa'diy annajdiy (taxm. 1440, Julfor — 16 a. boşi) — maşhur arab dengizçisi (darğasi), dengizda suziş ilmining nazariyotçisi. Umrining 40 yildan ortiq qismini Hind okeanida kema xizmatida ötkazgan. Uning ajdodlari ham dengizçi bölişgan. Portugal dengizçisi Vasko da Gama boşçiligidagi kemalarni 1498 y. da Afrikaning şarqiy sohilidan Hindistonning Kojikode (Kolikut) ş. ga borişida Arabiston dengizida yöl körsatuvçi bölgan.
I. M. öz davridagi bilimlarni yaxşi egallagan va özi ham qirqqa yaqin asar yozgan. Ular asosan, nazmda, biroq eng yirik asarlaridan biri — «Kitob alfavoid fi usul ilm al-baxr va-lqavoil» («Dengizçilik ilmi va qoidalari asoslariga oid foydali ma'lumotlar kitobi») nasrda yozilgan. Asarda arab dengizçilarining kemalarni Zanjibar va Madagaskar o.laridan Tayvan va Indoneziyaning olis orollarigaça olib borgan marşrutlari, kemani boşqarişning boy nazariy va amaliy masalalari hamda muallifning köp yillik dengizçilik tajribasidan hosil bölgan xulosalar (dengizçilik tarixi, kema boşqaruvçisiga qöyiladigan talablar, şamollar yönalişi, kemalar suzadigan yönalişlar, musson şamollari, yirik orollar va h. q.) örin olgan. Kemani boşqarişda quyoş, oy va yulduzlar holatini e'tiborga oliş, kompasdan foydalaniş, şamollarning esiş paytlari va yönalişlarini biliş, Hind okeani, undagi orollar va sohillari tavsifi va h. k. bayon qilingan. Nazmda yozilgan yirik asarlaridan biri «Hoviiyot al-ixtisorfi usul ilm al-bihor» («Dengiz ilmi asoslarining muxtasar dostoni») ming baytlik kat-ta urjuzadan iborat (1462 y. yozib tuga-tilgan).
I. M. asarlarida kemalarning, asosan Qizil dengiz, Fors qöltiği, Hind okeanida suziş yönalişlari tavsiflangan, ularda öşa davrning dengiz astronomiyasiga oid deyarli barça bilimlar mujassamlangan. U dengizçilik fani bobida qöllanmalar yaratgan birinçi yirik olim sifatida ma'lum. I. M. va boşqa arab dengizçilarining tajribalari yevropaliklarning Hind okeanidagi kema qatnovida juda katta yordam bergan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИБН МОЖИД, Шиҳобуддин Аҳмад ибн Можид ас-Саъдий аннаждий (тахм. 1440, Жулфор — 16 а. боши) — машҳур араб денгизчиси (дарғаси), денгизда сузиш илмининг назариётчиси. Умрининг 40 йилдан ортиқ қисмини Ҳинд океанида кема хизматида ўтказган. Унинг аждодлари ҳам денгизчи бўлишган. Португал денгизчиси Васко да Гама бошчилигидаги кемаларни 1498 й. да Африканинг шарқий соҳилидан Ҳиндистоннинг Кожикоде (Коликут) ш. га боришида Арабистон денгизида йўл кўрсатувчи бўлган.
И. М. ўз давридаги билимларни яхши эгаллаган ва ўзи ҳам қирққа яқин асар ёзган. Улар асосан, назмда, бироқ энг йирик асарларидан бири — «Китоб алфавоид фи усул илм ал-бахр ва-лқавоил» («Денгизчилик илми ва қоидалари асосларига оид фойдали маълумотлар китоби») насрда ёзилган. Асарда араб денгизчиларининг кемаларни Занжибар ва Мадагаскар о.ларидан Тайвань ва Индонезиянинг олис оролларигача олиб борган маршрутлари, кемани бошқаришнинг бой назарий ва амалий масалалари ҳамда муаллифнинг кўп йиллик денгизчилик тажрибасидан ҳосил бўлган хулосалар (денгизчилик тарихи, кема бошқарувчисига қўйиладиган талаблар, шамоллар йўналиши, кемалар сузадиган йўналишлар, муссон шамоллари, йирик ороллар ва ҳ. қ.) ўрин олган. Кемани бошқаришда қуёш, ой ва юлдузлар ҳолатини эътиборга олиш, компасдан фойдаланиш, шамолларнинг эсиш пайтлари ва йўналишларини билиш, Ҳинд океани, ундаги ороллар ва соҳиллари тавсифи ва ҳ. к. баён қилинган. Назмда ёзилган йирик асарларидан бири «Ҳовииёт ал-ихтисорфи усул илм ал-биҳор» («Денгиз илми асосларининг мухтасар достони») минг байтлик кат-та уржузадан иборат (1462 й. ёзиб туга-тилган).
И. М. асарларида кемаларнинг, асосан Қизил денгиз, Форс қўлтиғи, Ҳинд океанида сузиш йўналишлари тавсифланган, уларда ўша даврнинг денгиз астрономиясига оид деярли барча билимлар мужассамланган. У денгизчилик фани бобида қўлланмалар яратган биринчи йирик олим сифатида маълум. И. М. ва бошқа араб денгизчиларининг тажрибалари европаликларнинг Ҳинд океанидаги кема қатновида жуда катта ёрдам берган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.