Ibn Sino
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–20-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Ibn Sino IBN SINO, Abu Ali alhusayn ibn Abdulloh ibn alhasan ibn Ali (980.8, Afşona qişloği — 1037.18.6, Hamadon ş., Eron) — jahon fani taraqqiyotiga ulkan hissa qöşgan örtaosiyolik buyuk qomusiy olim. Ğarbda Avitsenna nomi b-n maşhur.
I. S. ning otasi Abdulloh Balx ş. dan bölib, Somoniylar amiri Nuh ibn Mansur (967—997) davrida Buxoro tomoniga köçib, Hurmaysan qişloğiga moliya amaldori etib tayinlanadi. U Afşona qişloğida Sitora ismli qizga uylanib ikki öğil farzand köradi. Öğillarining kattasi Husayn (I. S), kenjasi Mahmud edi. Husayn 5 yoşga kirgaç, I. S. lar oilasi poytaxt — Bu-xoroga köçib keladi va uni öqişga beradilar. 10 yoşga yetaretmas I.S. Qur'-on va adab darslarini töla özlaştiradi. Ayni vaqtda u hisob va aljabr b-n ham şuğullanadi, arab tili va adabiyotini mukammal egallaydi. I. S.ning ilm sohasidagi dastlabki ustozi Abu Abdullox. Notiliy edi. U el orasida hakim va faylasuf sifatida maşhur bölgani uçun otasi I.S.ni unga şogirdlikka berdi. Notiliyning qölida olim mantiq, handasa va falakiyotni örgandi va ba'zi falsafiy masalalarda ustozidan ham özib ketdi. I. S.ning aklzakovatini körgan ustozi otasiga uni ilmdan boşqa narsa b-n şuğullantirmaslikni tayinlaydi. Şundan söng ota öğilga ilm örganiş va bilimlarini çuqurlaştiriş uçun barça şaroitlarni yaratib berdi. Abu Ali tinmay mu-tolaa qilib, turli ilm sohalarini özlaştirişga kirişdi. U musiqa, optika, kimyo, fiqh kabi fanlarni öqidi, xususan, tabobatni sevib örgan-di va bu ilmda tez kamol topa boşladi.
I. S. ning tib ilmida yuksak mahoratga erişişida buxorolik boşqa bir tabib Abu Mansur alhasan ibn Nuh al-Qumriyning xizmati katta böldi. I. S. undan tabobat darenii olib, bu ilmning köp sirlarini örgangan. Qumriy bu davrda ança keksayib qolgan bölib, 999 y. da vafot etdi.
I. S. 17 yoşdayok, Buxoro xalqi orasida mohir tabib sifatida tanildi. Öşa kezlarda hukmdor Nuh ibn Mansur be-tob bölib, saroy tabiblari uni davolaşdan ojiz edilar. Dovruği butun şaharga yoyilgan yoş tabibni amirni davolaş uçun saroyga taklif qiladilar. Uning muolajasidan bemor tezda soğayib, oyoqqa turadi. Evaziga I. S. saroy kutubxonasidan foydalaniş imkoniyatiga ega böladi. Somoniylarning kutubxonasi öşa davrda butun Örta va Yaqin Şarqdagi eng katta va boy kutubxonalardan sanalardi. I. S. bir neça yil davomida şu kutubxonada keçayu kunduz mutolaa b-n maşğul bölib, öz davrining eng öqimişli, bilim doirasi keng kişilaridan biriga aylandi va şu paytdan boşlab örta asr falsafasini musta-qil örganişga kirişdi. U yunon mu-alliflarining, xususan, Aristotelning «Metafizika» asarini berilib mutolaa qildi. Lekin bu kitobda bayon qilinganlarning aksariyati I. S. ga tuşunarsiz edi. Tasodifan yoş olimning qöliga Abu Nasr Forobiyning «Metafizika»ning maqsadlari haqida»gi kitobi tuşib qoladi va uni öqib çiqibgina I. S. metafizikani özlaştirişga muvaffaq böladi.
Şunday qilib, I. S. zaruriy bilimlarning barçasini Buxoroda oldi. Olimning ilmiy ijodi 18 yoşidan boşlandi. U Nuh ibn Mansurga atab nafsoniy quvvatlar haqida risola, «Urjuza» tibbiy şe'riy asari, öz qöşnisi va dösti Abu-lhusayn al-Aruziyning iltimosiga binoan, köp fanlarni öz içiga olgan «Alhikmat al-Aruziy» («Aruziy hikmati») asarini ta'lif etdi. Undan taşqari, boşqa bir dösti faqih Abu Bakr albar qiy (yoki Baraqiy) ning iltimosiga kura, 20 jildli «Alhosil val-mahsul» («Yakun va natija») qomusiy asari hamda 2 jildli «Kitob al-bir val-ism» («Sahovat va jinoyat kitobi»)ni yozdi.
Qoraxoniylar 999 y. Buxoroni zabt etib, somoniylar davlatini ağdarganidan keyin I. S. hayotida taşvişli, notinç va oğir damlar boşlandi. 1002 y. uning otasi vafot qildi. Ikki sulola vakillarining taxt uçun kuraşi 1005 y. gaça davom etib, oxiri krraxoniylarning butkul ğalabasi b-n tugadi. Bundam vaziyatda Buxoroda ortiq qolib bölmas edi. Şu bois I. S. öz yurtini tark etib Xorazmga boş olib ketdi. 11-a. boşlarida Xorazm qoraxoniylar hujumidan birmunça tinç bölib, iqtisodiy va madaniy jihatdan ança rivojlangan ölka edi. Xorazm-şohlar Ali ibn Ma'mun (997—1009) va Ma'mun ibn Ma'mun (1009—1017) ilmfanga e'tiborli hukmdorlar bölib, olimlarga ilmiy ijod uçun qulay şaroit yaratib bergan edilar. Şu bois bu davrda Xorazmning poytaxti Gurganj (Urganç) da zamonasining köpgina taniqli olimlari töplandi. Yirik matematik va astronom Abu Nasr ibn Irok, (1034 y. v. e.), atoqli tabib va faylasuflar Abu Saql Ma-sihiy (1010 i. v. e.), Abu-l-Xayr Xammor (942—1030) va buyuk olim Abu Rayhon Beruniy şular jumlasidan. Ana şu ilmiy davraga 1005 y. I. S. ham kelib qöşildi. Xorazmda I. S, asosan, mat. va astronomiya b-n şuğullandi. Bu soqalardagi bilimlarining çuqurlaşib, ilmiy dunyokaraşining şakllanişida Ibn Iroq va Beruniy b-n bölgan ilmiy muloqotlar katta ahami-yat kasb etdi. I. S. ning Aristotel ta'limoti xususida Beruniy b-n va özining şogirdi Baxmanyor b-n yozişmalari tarixda maşhurdir. I. S. Abu Saxl Masihiyning tibbiy tajribasi va bilimlaridan ham katta saboq oldi. Xorazmşoh vaziri Abu-lhusayn as-Sahliy ilmlarni sevuvçi kişi bölganidan, I. S. u b-n döstlaşadi va unga atab alkimyoga oid «Risola aliksir» («Iksir haqida risola») nomli asar yozdi. Biroq Xorazmdagi osoyişta hayot uzoqqa çözilmaydi. Şarqda qudrati ortib borayotgan Ğazna qukmdori sulton Mahmud Ğaznaviy bu ölkaga köz ti-kadi. U, avval, Ma'munga saroydagi bir guruh olimlarini Ğaznaga jönatib yuborişni sörab xat yozadi. Bu xatga javoban Beruniy va Abu-l-Xammor Ğaznaga ketadilar. I. S esa bu taklifni rad etib, Masihiy b-n birgalikda 1010—1011 y. larda yaşirinça Xo-razmni tark etadi. Şu vaqtdan olimning sargardonlik yillari boşlanib, umrining oxirigaça vatandan uzokda hayot keçirişga majbur böladi. Masihiy b-n I. S Jurjonga — Masihiyning vataniga yöl oldilar. Lekin yöldagi qiyinçiliklar va suvsizlik tufayli Masihiy betob bölib, vafot etadi. Natijada, I. S azob-uqubatlar çekib, avval, Niso, söng Obivard, Tus, Şiqqon va Hurosonning boşqa şaharlarida qisqa muddat turganidan keyin, nihoyat, Kaspiy dengizining jan.şarqida joylaşgan Jurzkon amirligiga yetib keladi. I. S. Jurjonda 1012—1014 y. larda yaşaydi, lekin şu qisqa vaqt içida uning hayotidagi muhim voqealardan biri — Abu Ubayd Juzjoniy b-n uçraşuv va bir umrga döstlaşuv sodir böladi. U I.S.ga nafaqat şogird, balki sodiq döst ham edi. U I.S. b-n olimning sönggi damigaça, 25 y. davomida birga böladi. I. S. tarjimai holining yozilib qolişi, köpgina asarlarining ta'lifi va tartibga tuşişi hamda ularning keyingi avlodlarga kelişida Juzjoniyning xizmati katta.
Jurjondalik vaqtida I. S. ham ilmiy ijod b-n şuğullandi, ham tabib sifatida faoliyat körsatdi. Bu yerda u şogirdining iltimosiga köra, mantiq, falsafa va b. fanlarga oid bir neçta risola yozdi va eng muhimi «Tib qonunlari»ning dastlabki qismlarini yaratdi. 1014 y. olim Jurjonni tark etib, Rayga kuçdi. I. S. Rayga kelgan vaqtida bu yerda buvayhiylardan bölmiş Majduddavla Abu Tolib Rustam (997— 1029) va uning onasi Sayyida Xotun hukmronlik qilar edilar. Bu yerda I. S. savdoyi dardiga çalinib qolgan Majduddavlani da-voladi va şu sababli saltanat tepasida turgan Sayyidaning hurmat-ehtiromiga sazovor böldi. Lekin olim Rayda ham uzoq turolmadi, çunki Sulton Mahmud Ğaznaviyning Rayga ham hujum qiliş xavfi bor edi. Şu bois I. S. Rayni tark etib, nisbatan kuçlirok, bölgan Hamadonga, Majdud-davlaning akasi Şamsuddavla (997— 1021) quzuriga ketadi. Hukmdorni sançiq kasalidan davolaganidan keyin olimni saroyga taklif qiladilar. U avval saroy tabibi bulib işlaydi, sung vazirlik mansabiga kutariladi. Davlat işlari b-n band buli-şiga qaramay ilmiy işlarini ham davom ettiradi va qator asarlar yara-tadi. «Tib qonunlari»ning 1-kitobini tugatib, özining maşhur falsafiy qomusi — «Kitob aş-şifo» ni ham şu yerda yozişga kirişadi. «Tib qonunlari» ning qolgan qismini ham Hamadonda yozib bitiradi.
I. S Hamadonda 1023 y. gaça istiqomat qiladi va ayrim siyosiy sabablarga kura, şu yili Isfahonga jönab ketadi. Umrining qolgan 14 yilini şu yerda ötkazdi. Bu yerda xam u tinimsiz ilmiy iş b-n maşğul bölib, bir qança asarlar yaratdi. Ular orasida tib, falsafa, aniq fanlar, tilşunoslik kabi fanlarga oid kitoblar bor. «Kitob aş-şifo» ning qismlari, fors tilidagi «Donişnoma» va 20 jildli «Insof-adolat kitobi» şular jumlasidan.
Juzjoniyning yozişiça, I. S. garçi, jismoniy juda baquvvat bölsada, birok, şaharma-şahar darbadarlikda yuriş, keça-kunduz tinim bilmay işlaş va bir neça bor ta'qib qilinib, hatto hibsda yotişlar olimning salomatligiga jiddiy ta'sir etdi. U qulanj (kolit) kasalligiga çalindi. Alouddavlaning Hamadonga yurişi vaqtida I. S. qattiqbetobligiga qaramay, u b-n birga safarga çiqadi. Yulda dardi qözğab olimning tamomila madori kuriydi va oqibatda u şu darddan 57 yoşida vafot etadi. Olim Hamadonda dafn etiladi. Uning qabri ustiga1952y. maqbara işlangan (me'-mori X. Sayxun). Makbara I. S.ga ba-ğişlangan muzey xonalarini ham öz içiga oladi.
Zamondoşlari I. S. ni «Şayx arrais» («donişmandlar sardori, allomalar boşliği»); «Şaraf al-mulk» («ölka, mamlakatning obrösi, şarafi»), «hujjat alhaqq» («rostlikka dalil»); «Hakim al-vazir» («donişmand, tadbirkor vazir») deb ataganlar. Jahon fani tarixida I. S. krmusiy olim sifatida tan olingan, çunki u öz davridagi mavjud fanlarning qariyb barçasi b-n şuğullangan va ularga oid asarlar yozgan. Olim asarlarini öşa davrda Yaqin va Örta Şarqning ilmiy tili bölgan arab tilida, ba'zilari (şe'riy va ayrim falsafiy asarlari)ni fors tilida yozgan. Turli manbalarda uning 450 dan ortiq asar yozganligi qayd etilgan, lekin bizgaça ularning 242 (160) tasi yetib kelgan. Şulardan 80 tasi falsafaga, 43 tasi tabobatga oid bölib, qolganlari man-tiq, psixologiya, tabiiyot, astronomiya, mat., musiqa, kimyo, axloq, adabiyot va tilşunoslikka bağişlangan. Lekin bu asarlarning hammasi ham olimlar tomonidan bir xilda örganilgan emas. I. S. ning köproq falsafa va tibga oid kitoblari jahonning köpgina tillariga tarjima etilib, asrlar davomida qaytaqayta naşr qilib kelinmoqda, lekin şu b-n bir vaqtda, boşqa köp asarlari hali qölyozma holida öz tadqiqotçilarini kutyapti.
I. S. ning ilmiy merosini şartli ravişda 4 qismga, ya'ni falsafiy, tabiiy, adabiy va tibbiy sohalarga böliş mumkin, olim şularning har birida çuqur iz qoldirgan. Lekin I. S asarlarining miqdoriy nisbatiga na-zar solsak, olimning qiziqiş va e'tibori köproq falsafa va tibga qaratilganini köramiz. Garçi, uni «Avitsenna» sifatida Ğarbda maşhur qilgan uning tibbiy merosi, xususan, «Tib qonunlari» bölsada, «Şayxar-rais» nomi, eng avval, uning buyuk faylasufligiga işoradir.
Olimning falsafaga oid eng yirik va muhim asari «Kitob aş-şifo» dir. U 4 qismdan iborat: 1) mantiq — 9 bölakka bölingan: almadhal — man-tiqqa kiriş; al-maqulot — kategoriyalar; al-iborat — interpretatsiya; al-qiyos — sillogizm; al-burhon — is-bot, dalil; al-jadal — tortişuv, dialektika; as-safsata — sofistika; alxitoba — ritorika; aş-şe'r — poetika (şe'r san'ati); 2) tabiiyot (bu yerda minerallar, ösimliklar, hayvonot olami va insonlar haqida alohi-daalohida bölimlarda gapiriladi; 3) riyoziyot — 4 fanga bölingan; hisob (arifmetika), handasa (geometriya), astronomiya va musiqa; 4) metafizika yoki ilohiyot. Bu asarning ayrim qismlari lotin, suryoniy, ibroniy, nemis, ingliz, fransuz, rus, fors va özbek tillarida naşr etilgan.
I. S. ning yana bir falsafiy asari «Kitob annajot» «Kitob aş-şifo» ning qisqartirilgan şakli bölib, u ham qisman jaqonning bir neça tillariga tarjima qilingan. Olimning falsafiy qaraşlari yana «Al-işorat vattanbihot» («Işoralar va tanbihlar»), «Hikmat almaşriqiyn» («Şarqçilar falsafasi»), «Kitob al-işorat filmantiq va lhikmat» («Mantiq va falsafaning işoralari»), fors tilida yozilgan «Donişnoma» («Bilim kitobi») va b. turli hajmdagi falsafiy risolalarda hamda «Tayr qissasi», «Salomon va Ibsol», «Hayy ibn Yaqzon», «Yusuf qaqida qissa» kabi falsafiy mazmunli badiiy qissalarda öz aksini topgan. I. S. ning dunyoqaraşi Aristotel ta'limoti va Forobiy asarlari ta'sirida şakllandi. Uning fikriça, falsafaning vazifasi mavjudotni, ya'ni barça mavjud narsalarni, ularning kelib çiqişi, tartibi, özaro munosabati, bir-biriga ötişini zaru-riyat, imkoniyat, voqelik, sababiyat omillari asosida har tomonlama örganişdan iborat. Olamda mavjud barça narsalar ikkiga bölinadi: zaruriy vujud (vujudi vojib) va imkoniy vujud (vujudi mumkin). Zaruriy vujud eng irodali, qudratli, dono Tan-gridir. Qolgan narsalar imkoniyat tarzida mavjud bölib, Tangridan kelib çiqadi. Zaruriy vujud b-n imkoniy vujud munosabati sabab va oqibat munosabatidir. Bu jarayonda olamdagi hamma narsalar emanatsiya tarzida, ya'ni quyoşdan çiqayotgan nur şaklida asta-sekin amalga oşadi. Şu tartibda imkoniyat şaklida mavjud bölgan aql, jon, jism, ular b-n boğliq osmon sferalari kelib çikadi. Bular hammasi substansiya (javhar) bölib, yana borliqda aksidensiya — narsalarning belgilari, rangi, hajmi, xillari mavjud. Jism şakl va moddadan taşkil topadi. Xudo abadiy, uning oqibati bölmiş materiya ham abadiydir. Uning özi boşqa tayin jismlarning asosidir. Narsalarning moddiy asosi heç qaçon yöqolmaydi. Materiyaning eng sodda bölinmas şakli 4 un-sur: havo, olov, suv, tuproqdan iborat. Ularning turliça özaro birikuvi natijasida murakkab moddiy narsalar taşkil topadi. Murakkab narsalar şaklan özgarişi mumkin, lekin ularning moddiy asosi bölgan 4 unsur yöqolmaydi, abadiy saklanadi. I. S. fikriça, avval toğ-toşlar, söng ösimlik, hayvonot va taraqqiyotning yakuni sifatida boşqa jonzotlardan aqli, tafakkur qiliş qobiliyati va tili b-n farq qiluvçi inson vujudga kelgan. Hodisalarni çuqur biliş, fan b-n şuğullaniş insongagina xosdir. Inson bilimlari narsalarni biliş yordamida vujudga keladi. Biliş hissiy biliş va tuşunçalar yordamida fikrlaşdan taşkil topadi. Sezgida narsahodisalarning ayrim, taşqi belgilari, tayin tomonlari bilinsa, akl ularning mohiyatini, içki tomonlarini abstraksiyalaştiriş va umumlaştiriş yordamida bila oladi. Inson akli turli fanlarni örganiş yordamida boyiydi, rivoj topadi. I. S. tuşunçasida bilimlarni çuqur örganiş orqali xudoni biliş mumkin degan fikr yotadi. U mavjud bilimlarni egallagan insongina haqiqiy mu-sulmon böla oladi, deb tuşunadi. I. S. mantiqni ilmiy bilişning, mavjudotni örganişning ilmiy usuli deb biladi. «Mantiq, — deb yozadi I. S. — insonga şunday bir krida beradi-ki, bu krida yordamida inson xulo-sa çiqarişda xatolardan saklanadi». U mantiqiy usullar, ta'riflaş, hukm, xulosa çiqariş, isbotlaş masalalarini çuqur örgandi, mantiq fanini Forobiydan söng bilişning töğri metodi sifatida rivojlantirdi.
I. S. öz davridagi tabiiy fanlarning rivojiga ham ulkan hissa qöşgan olimdir. Uning tabiiy-ilmiy qaraşlari «Kitob aş-şifo» ning tabiiy fanlarga oid qismida bayon qilingan. Olimning ba'zi geologik jarayonlarga oid mulohazalari hoz. ilmiy nazariyalarga juda yaqindir. Uningça, vul-qonlar aslida toğ paydo bölişi va zilzilalar b-n boğliq. Toğ paydo böli-şining özi esa 2 yöl b-n böladi: 1) kuçli yer qimirlaşi vaqtida yer qobi-ğining kötarilişi; 2) suv orqali va havoning asta-sekin ta'siri natijasida çuqur jarliklar paydo bölib, natijada ularning yonida balandlik hosil bölib qolişi. Zilzilaning paydo bölişiga ham bir neça sabablar bor. Ularning biri gazsimon yo olovsimon buğ böladi. Mana şu buğ harakatga kelib, yerni qimirlatadi. Suvlarning yer ostiga sizib kirişi, tekis yer çetining öpirilişi, ba'zida toğ çöqqilarining kuç b-n qulaşi xam zilzi-laga sabab böladi. Olim fikriça, yer yuzasining ma'lum qismi bir mahallar dengiz tubi bölgan, zamon ötişi b-n geologik jarayon oqibatida suv xavzalari örni özgargan. Bir vaqtlar dengiz bölib, hozir quruklikka aylangan yerlarda dengiz hayvonlarining toş-qotgan qoldiqlari saqlanib qolgan. U bunday yerlarga Kufa, Misr va Xorazm yerlarini kiritadi.
I. S. mineralogiya (ma'danşunoslik) sohasida ham salmokli işlar qilgan. U minerallarning original tasnifini taklif etdi. Unga köra, barça ma'danlar 4 guruhga: toşlar, eriydigan jismlar (metallar), oltin-gugurtli yonuvçi birikmalar va tuzlarga bölinadi. Bu tasnif to 19-a. gaça deyarli özgarişsiz saklanib keldi. I. S ning geol. va mineralogiyaga oid fik-rlari uning «al-Af'ol va-linfiolot» («Ta'sir va ta'sirlaniş») asarida ham uçraydi.
I. S. boşqa tabiiy fanlar qatori kimyo b-n ham şuğullangan va unga oid asarlar ham yozgan. Bu asarlarini u turli davrda yozgan bölgani uçun ularda I. S. ning kimyoga bölgan munosabatining evolyutsion özgarib borişi yaqqol aks etgan. Uning kimyo sohasida aytgan fikrlari öşa davrdagi alkimyo uçun nihoyatda ilğor edi. I. S. 21 yoşida, ya'ni ilmiy faoliyatining bösağasida metallar transmutatsiyasiga, ya'ni oddiy metallarni oltin va kumuşga kimyoviy yöl b-n aylantiriş mumkinligiga işongan va mutaqaddim kimyogarlarning kitoblari ta'siri ostida «Ri-sola as-san'a ilalbaraqiy» («Bara-qiyga atab san'at (alkimyo) ga doir risola») nomli kiçik asar yozgan. Pekin 30 yoşlarga borib, ilmiy tajri-basi ortgan yoş olim bu sohadagi uri-nişlarning zoye ketişiga amalda işonç hosil qiladi va «Risola aliksir» («Iksir haqida risola») asarida kimyoviy yöl b-n sof oltin va kumuş oliş mumkinligiga şubha bildiradi. 40 yoşlarda yozişga kirişgan «Kitob aş-şifo» da esa kimyogarlarning transmutatsiya sohasidagi barça harakatlari behuda ekanligini nazariy jihatdan isbotlaşga urindi. Uning fikriça, öşa vaqtda ma'lum bölgan har bir metall öziça alohida bir modda bölib, kimyogarlar öylagandek bir yagona metallning turi emas. U oltinning alohida bir elementligini bilmasada, uni narsalardan yasab bölmasligini ham anglagan edi. Olimning bu nazariy mulohazalari örta asr kimyosining ilmiy kimyoga ösib ötişida muhim rol öynadi.
I. S. botanika masalalarib-nham juda köp şuğullandi, çunki tabobatda işlatiladigan dorivor moddalarning aksariyati ösimliklardan olinadi. U «Kitob aş-şifo» ning «anna-bot» («Ösimliklar») qismida ösimliklarning turlari, paydo bölişi, oziqlanişi, ösimlik a'zolari va ularning vazifalari, köpayişi hamda ösiş şaroitlari haqida yozadi, ilmiy terminologiya yaratiş sohasida ham iş olib boradi.
I. S. yoşligidan astronomiyaga qiziqqan va bu qiziqiş umrining oxirigaça saklangan. U 8 ta mustaqil risola hamda «Kitob aş-şifo» va «Donişnoma» ning riyoziyot qismlarida astronomiyaga alohida boblarni ba-ğişlagan. Ptolemeyning «Almagest» ini qayta işlab, şuning asosida amaliy astronomiya böyiça qöllanma yaratgan. I. S. Jurjon ş. ning geografik uzunligini öz davri uçun bu-tunlay yangi bölgan usul — Oyning eng baland nuktasini kuzatiş op-kali aniqlab bergan. Beruniy «Geodeziya» asarida bu usulning töğriligi haqida gapirib, uni faqat I. S. nomi b-n boğlaydi. Bu usul Yevropada 500 y. dan keyin (1514 y.) astronom Verner tomonidan yangidan kaşf qilindi.
Matematika sohasida I. S. Yevklidnnnt «Negizlar» kitobini qayta işlab, unga şarh va töldirişlar kiritdi, geometrik ölçamlarga arifmetik terminologiya qölladi, «son» tuşunçasi doirasini «natural son» dan ança kengaytirdi.
Şe'riyat sohasidaham I. S. sezilarli iz qoldirdi. U özining ayrim tibbiy asarlari («Urjuza») ni rajaz vaznli şe'rda yozgan. Bundan taşqari, uning bir neçta falsafiy qissalari ham borki, ular keyinçalik fors-to-jik adabiyotiga çukur ta'sir körsatdi. Olimning fors tilida yozgan bir neça gazal va qit'alari, 40 dan ortiq ru-boiylari mavjud. Uning şe'riy merosi qisman rus va özbek tillarida naşr etilgan.
I. S. musiqa bobida Forobiyttt ilmiy yönalişini davom ettirgan yirik nazariyotçidir. Musiqa haqidagi «Javome' ilm ul-musiqiy» («Musiqa ilmiga oid tuplam») asari «Kitob aş-şifo» ning bir qismi bölib, har biri bir neça bobli 6 bölimdan iborat. «annajot», «Donişnoma»larda musiqa haqida kiçik bölimlar mavjud, «Tib qonunlari», «Risolai işq» va b. da mu-siqaning ayrim masalalari haqida fikr yuritgan. Öz davri musikasining barça muammolarini bayon etgan: nagma. bö'd (interval), lad tizimlari, iyqo, kuy yaratiş, musiqa asboblari va h. k. Yevropada keyinçalik «sof tizma (to-vuşqator)» atalgan musiqaviy tuzilmani birinçi bölib asoslagan. I. S. mu-siqiy gözallik haqida mukammal ta'limotni ilgari surib, musiqani hamohanglikning eng kamolga yetgan turi deb biladi. Ritm masalalariga Şarqning boşqa musiqa nazariyotçilari singari aruz badiiy tizim b-n boğliq holda qaraydi. Tabib sifatida u musikani muhim tibbiy vositalar jumlasiga ki-ritgan. Inson nutqiy ohanglari rivojlanişi natijasida musiqa paydo bölganligi haqidagi nazariyasi hoz. zamonaviy musiqa nazariyalariga mos keladi. Özining barkamol şaxsni tar-biyalaş ğoyasida musiqani asosiy vositalar sirasiga kiritgan.
I. S. ning tabobat da qilgan işlari uning nomini bir neça ayerlarga şu fan sohasi b-n çambarças boğladi. Olimning tabobat taraqqiyotidagi buyuk xizmati şundaki, u özigaça ötgan turli xalq namoyandalari tomonidan ayerlar davomida tib ilmi sohasida töplangan ma'lumotlarni saralab, muayyan bir tartibga soldi va ularni öz tajribalari b-n boyitgan holda ma'lum nazariya va qonunqoida asosida umumlaştirdi. Bunga uning «Tib qonunlari» va bu asarning jahon tib ilmi tarixida tutgan mavqei va krzongan şuhrati yorqin dalildir.
I. S. ning tabobat sohasida qilgan işlari öşa davr tabobatini bir neça ayerlarga ilgarilatdi va ayrim sohalarda hatto hoz. zamon tibbiyotiga yakinlaştirdi xam. Olim yaşagan davrda bu sohada antik olimlarning, xususan Gippokrat, Galen, Dioskorid va b.ning ta'limoti ustuvor edi. I. S. ham öz tibbiy faoliyatida ularning nazariy qaraşlari va amaliy körsatmalariga tayandi, lekin ularni Hindiston, Xitoy, Örta Osiyo, Şarq olimlarining hamda uz tajribalari va bilimlari asosida rivojlantirdi va bo-yitdi. I. S. ning daho tabib sifatida şuxrat qozonişining asosiy omillaridan biri — uning tib nazariyasini, xususan, anatomiya — inson gavdasi tuzilişini mukammal bilişligidir. Boş suyaginingtuzilişi, tişlarning tuzilişi töğrisida u Galenga ergaşgan holda töğri fikrlagan. Uning közning anatomiyasi, köriş jarayonining qanday sodir bölişi va unda köz qoraçiğining roli, köz muskullarining joylaşişi xususida yozganlari zamonaviy oftalmologiyaga yaqindir. Asablar, qon tomirlar, muşaklarning tuzilişi va funksi-yalari töğrisida yozganlari anatomiyaning amaliyot b-n boğliqligini körsatadi. Bu esa amaliy anatomiyaning asosçisi deb tan olingan rus olimi N. I. Pirogovnk I. S. ning izdoşi deyişga asos beradi.
I. S. ötkir diagnost edi. Uning ba'zi taşhis usullari hozir ham öz ahamiyatini yöqotmagan. Perkussiya (a'zoga uriş orqali diagnoz qöyiş)ni, xususan, assit va meteorizmni farqlaşda, istisqoni aniqlaşda (qoringa sekin uriş orqali) qöllagan. Bu usul 600 y.dan keyin venalik tabib Leopold Auenbrugger (1722—1809) tomonidan qayta kaşf qilinib, yana 50 y.dan söng amaliyotga kirgan. Olim qon tuflaş holatlari va nafas oliş turlarini çuqur örganib, ulardan taşhisda foydalangan. I. S. turli kasalliklarning differensial diagnosti-kasida va gavdaning umumiy holatini aniqlaşda tomir urişi, siydik va najasga qarab olinadigan belgilarga katta e'tibor beradi. Mas, diabet (qand) kasalligini u siydikning holati, şu jumladan, undagi şirinlik moddasiga qarab taşhis qiladi. Diabet kasalligida siydikda qand modsasi bölişini 1775 y. da ingliz olimi Dobson aniqlagan. Tabobat tarixida birinçi bölib I. S. vabo b-n ölatni farqlagan, yuqumli kasalliklar b-n oğrigan bemorlarni boşqalardan ajratgan holda saqlaş kerakligini ta'kidlagan, meningit, oşqozon yarasi, sariq kasalligi, plevrit mo-xov, zaxm, qizamiq, suvçeçak, kuydirgi kabi kasalliklarning belgilari va keçiş jarayonini töğri tasvirlab bergan. Quturiş kasalligining körinişlari, uning yuqumli xarakteri, bemorning bu kasallikdagi holatlarini juda töğri aniqlagan. 1804 y. da yevro-palik olim Sinke quturgan hayvonlarning sölagi yuqumliligini tasdiq-lagan. Psixik va asab kasalliklarini tavsiflaş va davolaşga ham olim köp yangiliklarni kiritgan. Bu kasalliklarni davolaşda u atrof muhitning, iqlimning, parhez va jismoniy maş-qlarning ta'siriga hamda bemor kay-fiyatini yaxşilaşga qaratilgan tad-birlarga katta ahamiyat beradi.
Bemorlarni davolaşda olim 3 narsaga — tartib (parhez), dorilar b-n davolaş va turli tibbiy tadbirlarni qöllaş (qon oliş, banka qöyiş, zu-luk soliş, huqna va h. k.)ga ahamiyat beriş kerakligini aytadi. Kasallikni davolaşda ovqatlaniş, ya'ni par-hezni muhim omillardan deb hisoblay-di va har bir kasallik uçun öz ovqatlaniş tartibini beradi. Çunonçi, jigar kasalliklarida köproq mayiz, an-jir, anor suvi iste'mol qilişni buyuradi. Bu esa bunday kasalliklarni hoz. glyukoza va insulin b-n davolaş usullarining qad. körinişidir. I. S. ning jarroqlik sohasini rivojlantirişdagi xizmatlari ham ulkandir. U öz tibbiy asarlarida zamonaviy jarrohlikda qöllanib kelayotgan ayrim usullarni bayon qiladi. Yiringli şişlarni kuydiriş yoki piçoq b-n yoriş, bavosir şişlarini tikiş, tampon, ötkir modda yoki tikiş b-n qon töxtatiş, tomoqni kesib, nay qöyiş (traxeotomiya) şular jumlasi-dandir. Yelka suyagining çiqişini oddiy bosiş b-n davolaş usuli hozirgaça «Avitsenna usuli» deb ataladi. Umurtqaning qiyşayişini I. S. özi ixtiro qilgan yoğoç moslama yordamida tuzatgan. Bu usulni 15-a. da fransuz tabibi Kalo qayta kaşf etgan. Suyaklarni gipslaş usuli ham I. S. tomonidan keng qöllangan, lekin u ham keyinçalik unutilib, yevropalik tabiblar tomonidan 1852 y. da amaliyotga yangi ixtiro sifatida qaytarilgan. Hoz. köz jarroxligida qöllanayotgan usullarning qariyb barçasi I. S. ga ma'lum bölgan. Yomon sifatli saraton (rak) şişlari, qovuq toşlarini oliş, istiskr, bavosirning operatsi-yalari, boş suyagining operatsiyasi va b. I. S. qöllagan muolaja usullaridandir. Jarrohlikda anesteziya (oğriqni sezdirmaslik) masalasiga ham I. S. katta e'tibor bergan. Buning uçun u afyun, mingdevona, naşa va ş. k. narkotik ta'sirga ega bölgan dorilardan foydalangan. Kasallikni davolaşda I. S. şaxsiy gigiyena, uyqu va jismoniy maşqlarning ahamiyati kattaligini uqtirgan. Uning bir kasallikni boşqa bir kasallikni ça-qiriş yöli b-n davolaş usuli diqqatga sazovordir. Mas, u tutqanoqni davolaşda tört kunlik isitma b-n oğrişni foydali deb biladi. Avstriyalik psixiatr Yu. Vagner-Yaureg (1857—1940) şunday usulni qöllab, zaxm kasalligini bezgakni yuqtiriş orqali davolagani uçun 1927 y. da Nobel mukofotiga sazovor bölgan.
I. S. dorişunoslik sohasidaçu-qur tadqiqotlar olib borgan. U antik olimlarning farmatsiyasi asosida mu-sulmon Şarqida paydo bölgan yangi farmatsiyaning şakllanişiga yakun yasadi. Tabobatda sano, kofur (kamfara), rovoç, tamrhindiy (hind hurmosi) kabi dorilarning işlatilişi, asal örnida köp dorilarning qand (şakar) asosida tayyorlanişi ham I. S. ning xizmatidir. Uning dorivor ösimliklarni yiğiş, saqlaş, qayta işlaş usullari hoz. dorişunoslikdagi usullarga juda yaqindir. Tabiiy dorilar b-n bir katorda I. S. birinçilardan bölib kimyoviy usulda tayyorlangan dorilarni ham işlatgan. Kasallikning turiga qarab avval sodda, söng murak-kab tarkibli dori b-n davolagan. Eng muhimi, u oziq-ovqatlarning şifo-baxş ta'siriga katta ahamiyat berib, davolaşni şunday mahsulotlardan (meva, sabzavot, sut, göşt va h. k.) boşlagan. Dori tayinlaşda bemorning mijozi (issiq, sovuq, höl, quruq), yoşi, iqlim şaroitini hisobga oliş zarurligini ta'kidlaydi. I. S. farmatsiyasi juda puxta öylangan farmakologik tadqiqot usuliga asoslanganligi bois örta asr Yevropa farmatsiyasidan ança özib ketdi va zamonaviy dorişunoslikka yaqinlaşdi. Olim işlatgan dorilarning bir qançasi hoz. farmakopeyalardan mustahkam örin olgan.
I. S. ning tibga oid yozgan asarlarining 30 dan ortiği bizgaça yetib kelgan, ularning orasida «Qonun» kabi tibbiy ensiklopediya b-n bir qatorda tibning ayrim nazariy va amaliy masalalariga bağişlangan turli hajmdagi «Urjuza fi-ttibb» («Tibbiy ur-juza»), «al-Adviyat alqalbiya» («Yurak dorilari»), «Daf' almadorr al-kulliya an-al-abdon al-insoniya» («Inson badaniga yetişgan barça zararlarni yöqotiş»), «Kitob al-qulanj» («Qulanj haqidagi kitob»), «Maqola fi-nnabz» («Tomir urişi haqida makr-la»), «Risola fi-l-boh» («Şahvoniy quvvat haqida risola»), «Risola fi tadbiri al-musofirin» («Safardagilarning tadbiri haqida risola»), «Risola fi xifz as-sihha» («Soğliqni saqlaş haqida risola»), «Risola fi-s-sikanjubin» («Sikanjubin haqida risola»), «Risola fi-lfasd» («Qon oliş haqida r.isola»), «Risola fi-lhindabo» («Saçratqi haqida risola») kabi risolalar ham bor.
I. S. öz davridagi ilmlar tasnifi masalasiga ham jiddiy e'tibor b-n karadi va bu soqada «Aqsom al-ulum alaqliya» («Aqliy ilmlar tasnifi») nomli asar yozdi. Unda olim akliy il-mlarni hikmat — falsafa ilmlari deb olib, ularni nazariy va amaliy qis-mlarga böldi. Nazariy ilmlar haqiqatni bilişga, amaliy ilmlar yaxşi işlarni bajarişga qaratilgan. Nazariy falsafa 3 ga bölinadi: 1) quyi dara-jadagi ilm, ya'ni tabiatşunoslik (tib, kimyo, astrologiya va b.); 2) örta darajadagi ilm — mat. (geometriya, arifmetika, astronomiya, musiqa); 3) oliy darajadagi ilm — metafizika (ilohiyot). Amaliy falsafa ham uç kiyem (axloq, iqtisod va siyosat) ga bölinib, birinçisida bitta şaxs, uning fe'l-atvori qanday bölişi haqida; ikkinçisida insonlarning oilada, xöjalik işlarida bir-biri b-n munosabatlari qanday bölişi va uçinçisida şahar yoki ölka miqyosida kişilarning bir-biri b-n munosabati qanday böli-şi, davlatni idora qiliş haqida ran boradi. Bu turkumlar ham mayda tarmoqlarga bölinib ketadi. Asarda 29 ilm tarmoği tilga olinadi, I. S. haqiqiy axloqiy fazilatlarga va ideal jamo-aga şu mavjud dunyoda erişuv mumkin, jamiyatda insonlar özaro yordam asosida yaşaşlari kerak deb ta'kidlaydi. Jamiyat kişilarning özaro keli-şuvi asosida qabul qilinadigan adolatli qonunlar yordamida boşkarilişi lozimligini aytadi. Jamiyat a'zolarining hammasi bu konunga ito-at etişlari, qonunni buziş va adolatsizlik jazolanişi lozim. Agar hokim podşoning özi adolatsizlikka yöl qöysa, xalqning unga qarşi qözğoloni töğri va jamiyat tomonidan qöllab-quvvatlanmoği kerak, deb hisoblaydi. Özining axloq töğrisidagi fikrlarida insonlarning kundalik işlaridagi eng zarur axloqiy muno-sabatlarga, kamtarlik, izzathurmat, jasurlik, töğrilik, sofdillik kabi xulqiy qoidalarga alohida e'tibor beradi.
I. S özining boy va serqirra ilmiy merosi b-n keyingi davr Şarq va Ğarb madaniyatining rivojiga katta ta'sir körsatdi. Şarqning Umar Xayyom, Abu Ubayd Juzjoniy, Nasriddin Tusiy, Fariduddin Attor, Ibn Ruşd, Nizomiy Ganjaviy, Faxriddin Roziy, at-Taftazoniy, Nosir Xisrav, Jaloliddin Rumiy, Alişer Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Uluğbek, Bedil, Bahma-nyor ibn Marzbon kabi mutafakkir va olimlari öz asarlarida I. S ta'limoti va ilmiy ğoyalarini davom ettirdilar. Yevropada allomaning asarlari 12-a. dan boşlab lotin tiliga tarjima qilinib, un-tlarda öqitila boşlandi. Yevropaning maşhur faylasuf va tabiatşunos olimlaridan Jordano Bruno, Gundisvalvo, Vilgelm Overnskiy, Aleksandr Gelskiy, Albert fon Bolştedt, Foma Akvinskiy, Rojer Bekon, Dante va boşqalar I.S.ning ilğor fikrlaridan öz ijodlarida foydalandilar va uning nomini zör hurmat b-n tilga oldilar.
I. S. ilmiy merosini örganiş işlari yangi davrga kelib jadal tus oldi va natijada çet el hamda Özbekistonda maxsus ilmiy yönaliş — sinoşunoslik vujudga keldi. «Tib qonunlari» ning lotinça tarjimasi töliq hodda 40 marta naşr etildi. Uning ayrim qismlari nemis, ingliz va fransuz tillariga tarjima qilindi, olimning falsafiy va b. sohalarga oid asarlari ham jahonning bir neça tillarida naşr etildi, uning ijodiga oid qator yirik tadqiqotlar yaratildi. Jahonning turli kutubxonalarida I. S asarlarining qölyozmalari saklanadi, şujumladan, Özbekiston FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik intida ham alloma qalamiga mansub 50 asarning 60 ta qölyozmasi mavjud. Yevropa olimlari Ye. Bişmann, Yu. Rus-ka Karra de Vo, X. Korbin, Kruz Xernandez, L. Garde, A. M. Guaşon, X. Ley, P. Morividj, J. Saliba hamda arab, turk va eron olimlari M. U. Najotiy, A. N. Nodir, J. Ş. Qanavotiy, Said Nafisiy, Yahyo Maxdaviy, Umar Farrux, E. Ihsonöğlu, F. Rahmon, M. Muso, H. Ğaraba, M. Şohvardiy va b. I. S ijodini örganişga ma'lum hissa qöşdilar. Rossiyalik olimlardan Ye. E. Bertels, A. Ya. Borisov, I. S. Braginskiy, S. I. Grigoryan, B. A. Petrov, B. A. Rozenfeld, V. N. Ternovskiy, A. V. Sagadeyev, M. M. Rojanskaya, Tojikiston olimlaridan S. Ayniy, M. Dinor-şoyev, T. Mardonov, N. Rahmatullayev, A. Bahovuddinov, Yu. Nuraliyev bu yönalişning rivojlanişiga xizmat qildilar. Özbekistonda I. S. asarlarini tarjima va tadqiq etişda şarqşunos olimlar S. Mirzayev, A. Murodov, A. Rasulov, U. I. Karimov, Yu. N. Zavadovskiy, A. A. Semyonov, M. A. Salye, P. G. Bölgakov, Ş. Şoislomov, E. Talabov, H. Hikmatullayevlar ulkan işlarni amalga oşirdilar. T. N. Qori-Niyoziy, I. M. Möminov, M. M. Xayrullayev, M. N. Boltayev, A. Axmedov, G. P. Matviyev-skaya, V. K. Jumayev, N. Majidov, O. F. Fayzullayev, M. B. Baratovning monografiya va maqolalarida I. S. ijodining turli qirralari tadqiq etilgan. Rus antropologi M. M. Gerasimov, bir neça tarixiy şaxslar qatori, I. S. ning ham kalla suyagi asosida haykalportretini yaratgan. Andijon tibbiyot in-ti xodimlari (Yu. O. Otabekov, Ş. H.Hamidullin, Ye. S. Sokolova) I. S.ning ilmiy asoslangan timsolini haykal-byustda tasvirladilar (1965). Özbekistonlik rassom S. Marfin I. S. badiiy portretini işlagan (1968). I. S. haqida «Özbekfilm» studiyasi ijodkorlari (rej. E. Eşmuxamedov; O. Agişev, E. Eşmuhamedov ssenariysi) «Dahoning yoşligi» tarixiy-biografik badiiy filmini (1984) yaratdilar.
Ösimliklarning birinçi ilmiy tasnifini yaratgan maşhur şved botanigi Karl Linney (1707—78) doimo yaşil bölib turuvçi bir tropik da-raxtni I. S. şarafiga Avitsennia deb atadi. Özbekiston yerida topilgan (1956) yangi mineral I.S. nomi b-n Avitsennit deb ataladi. Buxoro ş. va Afşona qişloğida I.S.ga haykal örnatildi, Belgiyaning Kortreyk ş. da ham I. S. ga qöyilgan (2000) haykal bor. Afşonada I. S. muzeyi oçildi. Özbekiston va Tojikistondagi tibbiy oliy va örta bilim yurtlariga, naş-riyotga (q. Ibn Sino nomidagi naşriyot), sanatoriy, şifoxona, kutubxona, mak-tab, köça, jamoa xujaliklari, turar joy mavzelariga I. S. nomi berildi. Tojikistonda fan sohasida katta yutuklarni taqdirlaş uçun I. S. nomidagi respublika davlat mukofoti ta'sis etilgan. Özbekistonda I. S. xalqaro jamğarmasi tuzildi (1999 y.), «Ibn Sino» va «Sino» nomli xalqaro jur. lar naşr qilinadi.
As: Donişname, Kniga znaniya, Duşanbe, 1957; Tib qrnunlari, 1—5 kitoblar [2naşri|, T., 1979—1983; Izbranniye filosofskiye proizvedeniya, M., 1980; Osori mun-taxab, 1—2 t., Duşanbe, 1980; Salomon va Ibsol, T., 1980; Traktat po gigiyene, T., 1982; Tibbiy risolalar, T., 1987; Tib qonunlari [3 jildli saylanma; tuzuvçilar: U. Karimov, H. Hikmatullayev], T., 1992; Kanon vraçebnoy nauki, v 10 tomax. T., 1996; Urjuza yoki 1326 bayt tibbiy ögit, T., 1999.
Ad.: Ibn Sino portreti, T., 1957; Dju-mayev V. K., Xirurgiya Abu Ali ibn Sini i yeyo istoriçeskiye istoki, T., 1965; Ter-novskiy V. N., Ibn Sina (Avitsenna), M., 1969; Xayrullayev M., Uyğoniş davri va Şarqmutafakkiri, T., 1971; Irisov A., Abu Ali ibn Sino, T., 1980; Za-vadovskiy Yu. N., Abu Ali ibn Sina, Duşanbe, 1980; Boltayev M. N., Abu Ali ibn Sina velikiy mislitel, uçyoniyensiklopedist srednevekovogo Vostoka, T., 1980; Abu Ali ibn Sino tuğilgan kunining 1000 yilligiga, töplam, T., 1980; Otabekov Yu. O., Hamidull in Ş.H.,Abu Ali ibn Sinoning ilmiy asoslangan haykal ob-razini yaratiş, T., 1980; Sagadeyev A. V., Ibn Sina (Avitsenna), M., 1980; Nuraliyev Yu., Meditsina epoxi Avitsenni, Duşanbe, 1981; Abu Ali ibn Sina i yestestvenniye nauki. Materiali yubileynoy nauçnoy sessii, posvyaşennoy 1000-letiyu so dnya rojdeniya Abu Ali ibn Sini, T., 1981; Majidov N. M., Halimova X. M., Majidova Yo. N., Abu Ali ibn Sino nevrologiyasi, T., 2002.
Surayyo Karimova.
Q.: Ibn Sino nomidagi naşriyot
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИБН СИНО, Абу Али алҳусайн ибн Абдуллоҳ ибн алҳасан ибн Али (980.8, Афшона қишлоғи — 1037.18.6, Ҳамадон ш., Эрон) — жаҳон фани тараққиётига улкан ҳисса қўшган ўртаосиёлик буюк қомусий олим. Ғарбда Авиценна номи б-н машҳур.
И. С. нинг отаси Абдуллоҳ Балх ш. дан бўлиб, Сомонийлар амири Нуҳ ибн Мансур (967—997) даврида Бухоро томонига кўчиб, Ҳурмайсан қишлоғига молия амалдори этиб тайинланади. У Афшона қишлоғида Ситора исмли қизга уйланиб икки ўғил фарзанд кўради. Ўғилларининг каттаси Ҳусайн (И. С), кенжаси Маҳмуд эди. Ҳусайн 5 ёшга киргач, И. С. лар оиласи пойтахт — Бу-хорога кўчиб келади ва уни ўқишга берадилар. 10 ёшга етаретмас И.С. Қуръ-он ва адаб дарсларини тўла ўзлаштиради. Айни вақтда у ҳисоб ва алжабр б-н ҳам шуғулланади, араб тили ва адабиётини мукаммал эгаллайди. И. С.нинг илм соҳасидаги дастлабки устози Абу Абдуллох. Нотилий эди. У эл орасида ҳаким ва файласуф сифатида машҳур бўлгани учун отаси И.С.ни унга шогирдликка берди. Нотилийнинг қўлида олим мантиқ, ҳандаса ва фалакиётни ўрганди ва баъзи фалсафий масалаларда устозидан ҳам ўзиб кетди. И. С.нинг аклзаковатини кўрган устози отасига уни илмдан бошқа нарса б-н шуғуллантирмасликни тайинлайди. Шундан сўнг ота ўғилга илм ўрганиш ва билимларини чуқурлаштириш учун барча шароитларни яратиб берди. Абу Али тинмай му-толаа қилиб, турли илм соҳаларини ўзлаштиришга киришди. У мусиқа, оптика, кимё, фиқҳ каби фанларни ўқиди, хусусан, табобатни севиб ўрган-ди ва бу илмда тез камол топа бошлади.
И. С. нинг тиб илмида юксак маҳоратга эришишида бухоролик бошқа бир табиб Абу Мансур алҳасан ибн Нуҳ ал-Қумрийнинг хизмати катта бўлди. И. С. ундан табобат дарении олиб, бу илмнинг кўп сирларини ўрганган. Қумрий бу даврда анча кексайиб қолган бўлиб, 999 й. да вафот этди.
И. С. 17 ёшдаёк, Бухоро халқи орасида моҳир табиб сифатида танилди. Ўша кезларда ҳукмдор Нуҳ ибн Мансур бе-тоб бўлиб, сарой табиблари уни даволашдан ожиз эдилар. Довруғи бутун шаҳарга ёйилган ёш табибни амирни даволаш учун саройга таклиф қиладилар. Унинг муолажасидан бемор тезда соғайиб, оёққа туради. Эвазига И. С. сарой кутубхонасидан фойдаланиш имкониятига эга бўлади. Сомонийларнинг кутубхонаси ўша даврда бутун Ўрта ва Яқин Шарқдаги энг катта ва бой кутубхоналардан саналарди. И. С. бир неча йил давомида шу кутубхонада кечаю кундуз мутолаа б-н машғул бўлиб, ўз даврининг энг ўқимишли, билим доираси кенг кишиларидан бирига айланди ва шу пайтдан бошлаб ўрта аср фалсафасини муста-қил ўрганишга киришди. У юнон му-аллифларининг, хусусан, Аристотелнинг «Метафизика» асарини берилиб мутолаа қилди. Лекин бу китобда баён қилинганларнинг аксарияти И. С. га тушунарсиз эди. Тасодифан ёш олимнинг қўлига Абу Наср Форобийнинг «Метафизика»нинг мақсадлари ҳақида»ги китоби тушиб қолади ва уни ўқиб чиқибгина И. С. метафизикани ўзлаштиришга муваффақ бўлади.
Шундай қилиб, И. С. зарурий билимларнинг барчасини Бухорода олди. Олимнинг илмий ижоди 18 ёшидан бошланди. У Нуҳ ибн Мансурга атаб нафсоний қувватлар ҳақида рисола, «Уржуза» тиббий шеърий асари, ўз қўшниси ва дўсти Абу-лҳусайн ал-Арузийнинг илтимосига биноан, кўп фанларни ўз ичига олган «Алҳикмат ал-Арузий» («Арузий ҳикмати») асарини таълиф этди. Ундан ташқари, бошқа бир дўсти фақиҳ Абу Бакр албар қий (ёки Барақий) нинг илтимосига кура, 20 жилдли «Алҳосил вал-маҳсул» («Якун ва натижа») қомусий асари ҳамда 2 жилдли «Китоб ал-бир вал-исм» («Саҳоват ва жиноят китоби»)ни ёзди.
Қорахонийлар 999 й. Бухорони забт этиб, сомонийлар давлатини ағдарганидан кейин И. С. ҳаётида ташвишли, нотинч ва оғир дамлар бошланди. 1002 й. унинг отаси вафот қилди. Икки сулола вакилларининг тахт учун кураши 1005 й. гача давом этиб, охири кррахонийларнинг буткул ғалабаси б-н тугади. Бундам вазиятда Бухорода ортиқ қолиб бўлмас эди. Шу боис И. С. ўз юртини тарк этиб Хоразмга бош олиб кетди. 11-а. бошларида Хоразм қорахонийлар ҳужумидан бирмунча тинч бўлиб, иқтисодий ва маданий жиҳатдан анча ривожланган ўлка эди. Хоразм-шоҳлар Али ибн Маъмун (997—1009) ва Маъмун ибн Маъмун (1009—1017) илмфанга эътиборли ҳукмдорлар бўлиб, олимларга илмий ижод учун қулай шароит яратиб берган эдилар. Шу боис бу даврда Хоразмнинг пойтахти Гурганж (Урганч) да замонасининг кўпгина таниқли олимлари тўпланди. Йирик математик ва астроном Абу Наср ибн Ирок, (1034 й. в. э.), атоқли табиб ва файласуфлар Абу Сақл Ма-сиҳий (1010 и. в. э.), Абу-л-Хайр Хаммор (942—1030) ва буюк олим Абу Райҳон Беруний шулар жумласидан. Ана шу илмий даврага 1005 й. И. С. ҳам келиб қўшилди. Хоразмда И. С, асосан, мат. ва астрономия б-н шуғулланди. Бу соқалардаги билимларининг чуқурлашиб, илмий дунёкарашининг шаклланишида Ибн Ироқ ва Беруний б-н бўлган илмий мулоқотлар катта аҳами-ят касб этди. И. С. нинг Аристотель таълимоти хусусида Беруний б-н ва ўзининг шогирди Бахманёр б-н ёзишмалари тарихда машҳурдир. И. С. Абу Сахл Масиҳийнинг тиббий тажрибаси ва билимларидан ҳам катта сабоқ олди. Хоразмшоҳ вазири Абу-лҳусайн ас-Саҳлий илмларни севувчи киши бўлганидан, И. С. у б-н дўстлашади ва унга атаб алкимёга оид «Рисола аликсир» («Иксир ҳақида рисола») номли асар ёзди. Бироқ Хоразмдаги осойишта ҳаёт узоққа чўзилмайди. Шарқда қудрати ортиб бораётган Ғазна қукмдори султон Маҳмуд Ғазнавий бу ўлкага кўз ти-кади. У, аввал, Маъмунга саройдаги бир гуруҳ олимларини Ғазнага жўнатиб юборишни сўраб хат ёзади. Бу хатга жавобан Беруний ва Абу-л-Хаммор Ғазнага кетадилар. И. С эса бу таклифни рад этиб, Масиҳий б-н биргаликда 1010—1011 й. ларда яширинча Хо-размни тарк этади. Шу вақтдан олимнинг саргардонлик йиллари бошланиб, умрининг охиригача ватандан узокда ҳаёт кечиришга мажбур бўлади. Масиҳий б-н И. С Журжонга — Масиҳийнинг ватанига йўл олдилар. Лекин йўлдаги қийинчиликлар ва сувсизлик туфайли Масиҳий бетоб бўлиб, вафот этади. Натижада, И. С азоб-уқубатлар чекиб, аввал, Нисо, сўнг Обивард, Тус, Шиққон ва Ҳуросоннинг бошқа шаҳарларида қисқа муддат турганидан кейин, ниҳоят, Каспий денгизининг жан.шарқида жойлашган Журзкон амирлигига етиб келади. И. С. Журжонда 1012—1014 й. ларда яшайди, лекин шу қисқа вақт ичида унинг ҳаётидаги муҳим воқеалардан бири — Абу Убайд Жузжоний б-н учрашув ва бир умрга дўстлашув содир бўлади. У И.С.га нафақат шогирд, балки содиқ дўст ҳам эди. У И.С. б-н олимнинг сўнгги дамигача, 25 й. давомида бирга бўлади. И. С. таржимаи ҳолининг ёзилиб қолиши, кўпгина асарларининг таълифи ва тартибга тушиши ҳамда уларнинг кейинги авлодларга келишида Жузжонийнинг хизмати катта.
Журжондалик вақтида И. С. ҳам илмий ижод б-н шуғулланди, ҳам табиб сифатида фаолият кўрсатди. Бу ерда у шогирдининг илтимосига кўра, мантиқ, фалсафа ва б. фанларга оид бир нечта рисола ёзди ва энг муҳими «Тиб қонунлари»нинг дастлабки қисмларини яратди. 1014 й. олим Журжонни тарк этиб, Райга кучди. И. С. Райга келган вақтида бу ерда бувайҳийлардан бўлмиш Маждуддавла Абу Толиб Рустам (997— 1029) ва унинг онаси Саййида Хотун ҳукмронлик қилар эдилар. Бу ерда И. С. савдойи дардига чалиниб қолган Маждуддавлани да-волади ва шу сабабли салтанат тепасида турган Саййиданинг ҳурмат-эҳтиромига сазовор бўлди. Лекин олим Райда ҳам узоқ туролмади, чунки Султон Маҳмуд Ғазнавийнинг Райга ҳам ҳужум қилиш хавфи бор эди. Шу боис И. С. Райни тарк этиб, нисбатан кучлирок, бўлган Ҳамадонга, Маждуд-давланинг акаси Шамсуддавла (997— 1021) қузурига кетади. Ҳукмдорни санчиқ касалидан даволаганидан кейин олимни саройга таклиф қиладилар. У аввал сарой табиби булиб ишлайди, сунг вазирлик мансабига кутарилади. Давлат ишлари б-н банд були-шига қарамай илмий ишларини ҳам давом эттиради ва қатор асарлар яра-тади. «Тиб қонунлари»нинг 1-китобини тугатиб, ўзининг машҳур фалсафий қомуси — «Китоб аш-шифо» ни ҳам шу ерда ёзишга киришади. «Тиб қонунлари» нинг қолган қисмини ҳам Ҳамадонда ёзиб битиради.
И. С Ҳамадонда 1023 й. гача истиқомат қилади ва айрим сиёсий сабабларга кура, шу йили Исфаҳонга жўнаб кетади. Умрининг қолган 14 йилини шу ерда ўтказди. Бу ерда хам у тинимсиз илмий иш б-н машғул бўлиб, бир қанча асарлар яратди. Улар орасида тиб, фалсафа, аниқ фанлар, тилшунослик каби фанларга оид китоблар бор. «Китоб аш-шифо» нинг қисмлари, форс тилидаги «Донишнома» ва 20 жилдли «Инсоф-адолат китоби» шулар жумласидан.
Жузжонийнинг ёзишича, И. С. гарчи, жисмоний жуда бақувват бўлсада, бирок, шаҳарма-шаҳар дарбадарликда юриш, кеча-кундуз тиним билмай ишлаш ва бир неча бор таъқиб қилиниб, ҳатто ҳибсда ётишлар олимнинг саломатлигига жиддий таъсир этди. У қуланж (колит) касаллигига чалинди. Алоуддавланинг Ҳамадонга юриши вақтида И. С. қаттиқбетоблигига қарамай, у б-н бирга сафарга чиқади. Йулда дарди қўзғаб олимнинг тамомила мадори курийди ва оқибатда у шу дарддан 57 ёшида вафот этади. Олим Ҳамадонда дафн этилади. Унинг қабри устига1952й. мақбара ишланган (меъ-мори X. Сайхун). Макбара И. С.га ба-ғишланган музей хоналарини ҳам ўз ичига олади.
Замондошлари И. С. ни «Шайх арраис» («донишмандлар сардори, алломалар бошлиғи»); «Шараф ал-мулк» («ўлка, мамлакатнинг обрўси, шарафи»), «ҳужжат алҳаққ» («ростликка далил»); «Ҳаким ал-вазир» («донишманд, тадбиркор вазир») деб атаганлар. Жаҳон фани тарихида И. С. крмусий олим сифатида тан олинган, чунки у ўз давридаги мавжуд фанларнинг қарийб барчаси б-н шуғулланган ва уларга оид асарлар ёзган. Олим асарларини ўша даврда Яқин ва Ўрта Шарқнинг илмий тили бўлган араб тилида, баъзилари (шеърий ва айрим фалсафий асарлари)ни форс тилида ёзган. Турли манбаларда унинг 450 дан ортиқ асар ёзганлиги қайд этилган, лекин бизгача уларнинг 242 (160) таси етиб келган. Шулардан 80 таси фалсафага, 43 таси табобатга оид бўлиб, қолганлари ман-тиқ, психология, табииёт, астрономия, мат., мусиқа, кимё, ахлоқ, адабиёт ва тилшуносликка бағишланган. Лекин бу асарларнинг ҳаммаси ҳам олимлар томонидан бир хилда ўрганилган эмас. И. С. нинг кўпроқ фалсафа ва тибга оид китоблари жаҳоннинг кўпгина тилларига таржима этилиб, асрлар давомида қайтақайта нашр қилиб келинмоқда, лекин шу б-н бир вақтда, бошқа кўп асарлари ҳали қўлёзма ҳолида ўз тадқиқотчиларини кутяпти.
И. С. нинг илмий меросини шартли равишда 4 қисмга, яъни фалсафий, табиий, адабий ва тиббий соҳаларга бўлиш мумкин, олим шуларнинг ҳар бирида чуқур из қолдирган. Лекин И. С асарларининг миқдорий нисбатига на-зар солсак, олимнинг қизиқиш ва эътибори кўпроқ фалсафа ва тибга қаратилганини кўрамиз. Гарчи, уни «Авиценна» сифатида Ғарбда машҳур қилган унинг тиббий мероси, хусусан, «Тиб қонунлари» бўлсада, «Шайхар-раис» номи, энг аввал, унинг буюк файласуфлигига ишорадир.
Олимнинг фалсафага оид энг йирик ва муҳим асари «Китоб аш-шифо» дир. У 4 қисмдан иборат: 1) мантиқ — 9 бўлакка бўлинган: алмадҳал — ман-тиққа кириш; ал-мақулот — категориялар; ал-иборат — интерпретация; ал-қиёс — силлогизм; ал-бурҳон — ис-бот, далил; ал-жадал — тортишув, диалектика; ас-сафсата — софистика; алхитоба — риторика; аш-шеър — поэтика (шеър санъати); 2) табииёт (бу ерда минераллар, ўсимликлар, ҳайвонот олами ва инсонлар ҳақида алоҳи-даалоҳида бўлимларда гапирилади; 3) риёзиёт — 4 фанга бўлинган; ҳисоб (арифметика), ҳандаса (геометрия), астрономия ва мусиқа; 4) метафизика ёки илоҳиёт. Бу асарнинг айрим қисмлари лотин, сурёний, иброний, немис, инглиз, француз, рус, форс ва ўзбек тилларида нашр этилган.
И. С. нинг яна бир фалсафий асари «Китоб аннажот» «Китоб аш-шифо» нинг қисқартирилган шакли бўлиб, у ҳам қисман жақоннинг бир неча тилларига таржима қилинган. Олимнинг фалсафий қарашлари яна «Ал-ишорат ваттанбиҳот» («Ишоралар ва танбиҳлар»), «Ҳикмат алмашриқийн» («Шарқчилар фалсафаси»), «Китоб ал-ишорат филмантиқ ва лҳикмат» («Мантиқ ва фалсафанинг ишоралари»), форс тилида ёзилган «Донишнома» («Билим китоби») ва б. турли ҳажмдаги фалсафий рисолаларда ҳамда «Тайр қиссаси», «Саломон ва Ибсол», «Ҳайй ибн Яқзон», «Юсуф қақида қисса» каби фалсафий мазмунли бадиий қиссаларда ўз аксини топган. И. С. нинг дунёқараши Аристотель таълимоти ва Форобий асарлари таъсирида шаклланди. Унинг фикрича, фалсафанинг вазифаси мавжудотни, яъни барча мавжуд нарсаларни, уларнинг келиб чиқиши, тартиби, ўзаро муносабати, бир-бирига ўтишини зару-рият, имконият, воқелик, сабабият омиллари асосида ҳар томонлама ўрганишдан иборат. Оламда мавжуд барча нарсалар иккига бўлинади: зарурий вужуд (вужуди вожиб) ва имконий вужуд (вужуди мумкин). Зарурий вужуд энг иродали, қудратли, доно Тан-гридир. Қолган нарсалар имконият тарзида мавжуд бўлиб, Тангридан келиб чиқади. Зарурий вужуд б-н имконий вужуд муносабати сабаб ва оқибат муносабатидир. Бу жараёнда оламдаги ҳамма нарсалар эманация тарзида, яъни қуёшдан чиқаётган нур шаклида аста-секин амалга ошади. Шу тартибда имконият шаклида мавжуд бўлган ақл, жон, жисм, улар б-н боғлиқ осмон сфералари келиб чикади. Булар ҳаммаси субстанция (жавҳар) бўлиб, яна борлиқда акциденция — нарсаларнинг белгилари, ранги, ҳажми, хиллари мавжуд. Жисм шакл ва моддадан ташкил топади. Худо абадий, унинг оқибати бўлмиш материя ҳам абадийдир. Унинг ўзи бошқа тайин жисмларнинг асосидир. Нарсаларнинг моддий асоси ҳеч қачон йўқолмайди. Материянинг энг содда бўлинмас шакли 4 ун-сур: ҳаво, олов, сув, тупроқдан иборат. Уларнинг турлича ўзаро бирикуви натижасида мураккаб моддий нарсалар ташкил топади. Мураккаб нарсалар шаклан ўзгариши мумкин, лекин уларнинг моддий асоси бўлган 4 унсур йўқолмайди, абадий сакланади. И. С. фикрича, аввал тоғ-тошлар, сўнг ўсимлик, ҳайвонот ва тараққиётнинг якуни сифатида бошқа жонзотлардан ақли, тафаккур қилиш қобилияти ва тили б-н фарқ қилувчи инсон вужудга келган. Ҳодисаларни чуқур билиш, фан б-н шуғулланиш инсонгагина хосдир. Инсон билимлари нарсаларни билиш ёрдамида вужудга келади. Билиш ҳиссий билиш ва тушунчалар ёрдамида фикрлашдан ташкил топади. Сезгида нарсаҳодисаларнинг айрим, ташқи белгилари, тайин томонлари билинса, акл уларнинг моҳиятини, ички томонларини абстракциялаштириш ва умумлаштириш ёрдамида била олади. Инсон акли турли фанларни ўрганиш ёрдамида бойийди, ривож топади. И. С. тушунчасида билимларни чуқур ўрганиш орқали худони билиш мумкин деган фикр ётади. У мавжуд билимларни эгаллаган инсонгина ҳақиқий му-сулмон бўла олади, деб тушунади. И. С. мантиқни илмий билишнинг, мавжудотни ўрганишнинг илмий усули деб билади. «Мантиқ, — деб ёзади И. С. — инсонга шундай бир крида беради-ки, бу крида ёрдамида инсон хуло-са чиқаришда хатолардан сакланади». У мантиқий усуллар, таърифлаш, ҳукм, хулоса чиқариш, исботлаш масалаларини чуқур ўрганди, мантиқ фанини Форобийдан сўнг билишнинг тўғри методи сифатида ривожлантирди.
И. С. ўз давридаги табиий фанларнинг ривожига ҳам улкан ҳисса қўшган олимдир. Унинг табиий-илмий қарашлари «Китоб аш-шифо» нинг табиий фанларга оид қисмида баён қилинган. Олимнинг баъзи геологик жараёнларга оид мулоҳазалари ҳоз. илмий назарияларга жуда яқиндир. Унингча, вул-қонлар аслида тоғ пайдо бўлиши ва зилзилалар б-н боғлиқ. Тоғ пайдо бўли-шининг ўзи эса 2 йўл б-н бўлади: 1) кучли ер қимирлаши вақтида ер қоби-ғининг кўтарилиши; 2) сув орқали ва ҳавонинг аста-секин таъсири натижасида чуқур жарликлар пайдо бўлиб, натижада уларнинг ёнида баландлик ҳосил бўлиб қолиши. Зилзиланинг пайдо бўлишига ҳам бир неча сабаблар бор. Уларнинг бири газсимон ё оловсимон буғ бўлади. Мана шу буғ ҳаракатга келиб, ерни қимирлатади. Сувларнинг ер остига сизиб кириши, текис ер четининг ўпирилиши, баъзида тоғ чўққиларининг куч б-н қулаши хам зилзи-лага сабаб бўлади. Олим фикрича, ер юзасининг маълум қисми бир маҳаллар денгиз туби бўлган, замон ўтиши б-н геологик жараён оқибатида сув хавзалари ўрни ўзгарган. Бир вақтлар денгиз бўлиб, ҳозир қурукликка айланган ерларда денгиз ҳайвонларининг тош-қотган қолдиқлари сақланиб қолган. У бундай ерларга Куфа, Миср ва Хоразм ерларини киритади.
И. С. минералогия (маъданшунослик) соҳасида ҳам салмокли ишлар қилган. У минералларнинг оригинал таснифини таклиф этди. Унга кўра, барча маъданлар 4 гуруҳга: тошлар, эрийдиган жисмлар (металлар), олтин-гугуртли ёнувчи бирикмалар ва тузларга бўлинади. Бу тасниф то 19-а. гача деярли ўзгаришсиз сакланиб келди. И. С нинг геол. ва минералогияга оид фик-рлари унинг «ал-Афъол ва-линфиолот» («Таъсир ва таъсирланиш») асарида ҳам учрайди.
И. С. бошқа табиий фанлар қатори кимё б-н ҳам шуғулланган ва унга оид асарлар ҳам ёзган. Бу асарларини у турли даврда ёзган бўлгани учун уларда И. С. нинг кимёга бўлган муносабатининг эволюцион ўзгариб бориши яққол акс этган. Унинг кимё соҳасида айтган фикрлари ўша даврдаги алкимё учун ниҳоятда илғор эди. И. С. 21 ёшида, яъни илмий фаолиятининг бўсағасида металлар трансмутациясига, яъни оддий металларни олтин ва кумушга кимёвий йўл б-н айлантириш мумкинлигига ишонган ва мутақаддим кимёгарларнинг китоблари таъсири остида «Ри-сола ас-санъа илалбарақий» («Бара-қийга атаб санъат (алкимё) га доир рисола») номли кичик асар ёзган. Пекин 30 ёшларга бориб, илмий тажри-баси ортган ёш олим бу соҳадаги ури-нишларнинг зое кетишига амалда ишонч ҳосил қилади ва «Рисола аликсир» («Иксир ҳақида рисола») асарида кимёвий йўл б-н соф олтин ва кумуш олиш мумкинлигига шубҳа билдиради. 40 ёшларда ёзишга киришган «Китоб аш-шифо» да эса кимёгарларнинг трансмутация соҳасидаги барча ҳаракатлари беҳуда эканлигини назарий жиҳатдан исботлашга уринди. Унинг фикрича, ўша вақтда маълум бўлган ҳар бир металл ўзича алоҳида бир модда бўлиб, кимёгарлар ўйлагандек бир ягона металлнинг тури эмас. У олтиннинг алоҳида бир элементлигини билмасада, уни нарсалардан ясаб бўлмаслигини ҳам англаган эди. Олимнинг бу назарий мулоҳазалари ўрта аср кимёсининг илмий кимёга ўсиб ўтишида муҳим роль ўйнади.
И. С. ботаника масалалариб-нҳам жуда кўп шуғулланди, чунки табобатда ишлатиладиган доривор моддаларнинг аксарияти ўсимликлардан олинади. У «Китоб аш-шифо» нинг «анна-бот» («Ўсимликлар») қисмида ўсимликларнинг турлари, пайдо бўлиши, озиқланиши, ўсимлик аъзолари ва уларнинг вазифалари, кўпайиши ҳамда ўсиш шароитлари ҳақида ёзади, илмий терминология яратиш соҳасида ҳам иш олиб боради.
И. С. ёшлигидан астрономияга қизиққан ва бу қизиқиш умрининг охиригача сакланган. У 8 та мустақил рисола ҳамда «Китоб аш-шифо» ва «Донишнома» нинг риёзиёт қисмларида астрономияга алоҳида бобларни ба-ғишлаган. Птолемейнинг «Алмагест» ини қайта ишлаб, шунинг асосида амалий астрономия бўйича қўлланма яратган. И. С. Журжон ш. нинг географик узунлигини ўз даври учун бу-тунлай янги бўлган усул — Ойнинг энг баланд нуктасини кузатиш op-кали аниқлаб берган. Беруний «Геодезия» асарида бу усулнинг тўғрилиги ҳақида гапириб, уни фақат И. С. номи б-н боғлайди. Бу усул Европада 500 й. дан кейин (1514 й.) астроном Вернер томонидан янгидан кашф қилинди.
Математика соҳасида И. С. Евклиднннт «Негизлар» китобини қайта ишлаб, унга шарҳ ва тўлдиришлар киритди, геометрик ўлчамларга арифметик терминология қўллади, «сон» тушунчаси доирасини «натурал сон» дан анча кенгайтирди.
Шеърият соҳасидаҳам И. С. сезиларли из қолдирди. У ўзининг айрим тиббий асарлари («Уржуза») ни ражаз вазнли шеърда ёзган. Бундан ташқари, унинг бир нечта фалсафий қиссалари ҳам борки, улар кейинчалик форс-то-жик адабиётига чукур таъсир кўрсатди. Олимнинг форс тилида ёзган бир неча газал ва қитъалари, 40 дан ортиқ ру-боийлари мавжуд. Унинг шеърий мероси қисман рус ва ўзбек тилларида нашр этилган.
И. С. мусиқа бобида Форобийттт илмий йўналишини давом эттирган йирик назариётчидир. Мусиқа ҳақидаги «Жавомеъ илм ул-мусиқий» («Мусиқа илмига оид туплам») асари «Китоб аш-шифо» нинг бир қисми бўлиб, ҳар бири бир неча бобли 6 бўлимдан иборат. «аннажот», «Донишнома»ларда мусиқа ҳақида кичик бўлимлар мавжуд, «Тиб қонунлари», «Рисолаи ишқ» ва б. да му-сиқанинг айрим масалалари ҳақида фикр юритган. Ўз даври мусикасининг барча муаммоларини баён этган: нагма. бўъд (интервал), лад тизимлари, ийқо, куй яратиш, мусиқа асбоблари ва ҳ. к. Европада кейинчалик «соф тизма (то-вушқатор)» аталган мусиқавий тузилмани биринчи бўлиб асослаган. И. С. му-сиқий гўзаллик ҳақида мукаммал таълимотни илгари суриб, мусиқани ҳамоҳангликнинг энг камолга етган тури деб билади. Ритм масалаларига Шарқнинг бошқа мусиқа назариётчилари сингари аруз бадиий тизим б-н боғлиқ ҳолда қарайди. Табиб сифатида у мусикани муҳим тиббий воситалар жумласига ки-ритган. Инсон нутқий оҳанглари ривожланиши натижасида мусиқа пайдо бўлганлиги ҳақидаги назарияси ҳоз. замонавий мусиқа назарияларига мос келади. Ўзининг баркамол шахсни тар-биялаш ғоясида мусиқани асосий воситалар сирасига киритган.
И. С. нинг табобат да қилган ишлари унинг номини бир неча аерларга шу фан соҳаси б-н чамбарчас боғлади. Олимнинг табобат тараққиётидаги буюк хизмати шундаки, у ўзигача ўтган турли халқ намояндалари томонидан аерлар давомида тиб илми соҳасида тўпланган маълумотларни саралаб, муайян бир тартибга солди ва уларни ўз тажрибалари б-н бойитган ҳолда маълум назария ва қонунқоида асосида умумлаштирди. Бунга унинг «Тиб қонунлари» ва бу асарнинг жаҳон тиб илми тарихида тутган мавқеи ва крзонган шуҳрати ёрқин далилдир.
И. С. нинг табобат соҳасида қилган ишлари ўша давр табобатини бир неча аерларга илгарилатди ва айрим соҳаларда ҳатто ҳоз. замон тиббиётига якинлаштирди хам. Олим яшаган даврда бу соҳада антик олимларнинг, хусусан Гиппократ, Гален, Диоскорид ва б.нинг таълимоти устувор эди. И. С. ҳам ўз тиббий фаолиятида уларнинг назарий қарашлари ва амалий кўрсатмаларига таянди, лекин уларни Ҳиндистон, Хитой, Ўрта Осиё, Шарқ олимларининг ҳамда уз тажрибалари ва билимлари асосида ривожлантирди ва бо-йитди. И. С. нинг даҳо табиб сифатида шухрат қозонишининг асосий омилларидан бири — унинг тиб назариясини, хусусан, анатомия — инсон гавдаси тузилишини мукаммал билишлигидир. Бош суягинингтузилиши, тишларнинг тузилиши тўғрисида у Галенга эргашган ҳолда тўғри фикрлаган. Унинг кўзнинг анатомияси, кўриш жараёнининг қандай содир бўлиши ва унда кўз қорачиғининг роли, кўз мускулларининг жойлашиши хусусида ёзганлари замонавий офтальмологияга яқиндир. Асаблар, қон томирлар, мушакларнинг тузилиши ва функци-ялари тўғрисида ёзганлари анатомиянинг амалиёт б-н боғлиқлигини кўрсатади. Бу эса амалий анатомиянинг асосчиси деб тан олинган рус олими Н. И. Пироговнк И. С. нинг издоши дейишга асос беради.
И. С. ўткир диагност эди. Унинг баъзи ташҳис усуллари ҳозир ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаган. Перкуссия (аъзога уриш орқали диагноз қўйиш)ни, хусусан, асцит ва метеоризмни фарқлашда, истисқони аниқлашда (қоринга секин уриш орқали) қўллаган. Бу усул 600 й.дан кейин веналик табиб Леопольд Ауэнбруггер (1722—1809) томонидан қайта кашф қилиниб, яна 50 й.дан сўнг амалиётга кирган. Олим қон туфлаш ҳолатлари ва нафас олиш турларини чуқур ўрганиб, улардан ташҳисда фойдаланган. И. С. турли касалликларнинг дифференциал диагности-касида ва гавданинг умумий ҳолатини аниқлашда томир уриши, сийдик ва нажасга қараб олинадиган белгиларга катта эътибор беради. Мас, диабет (қанд) касаллигини у сийдикнинг ҳолати, шу жумладан, ундаги ширинлик моддасига қараб ташҳис қилади. Диабет касаллигида сийдикда қанд модцаси бўлишини 1775 й. да инглиз олими Добсон аниқлаган. Табобат тарихида биринчи бўлиб И. С. вабо б-н ўлатни фарқлаган, юқумли касалликлар б-н оғриган беморларни бошқалардан ажратган ҳолда сақлаш кераклигини таъкидлаган, менингит, ошқозон яраси, сариқ касаллиги, плеврит мо-хов, захм, қизамиқ, сувчечак, куйдирги каби касалликларнинг белгилари ва кечиш жараёнини тўғри тасвирлаб берган. Қутуриш касаллигининг кўринишлари, унинг юқумли характери, беморнинг бу касалликдаги ҳолатларини жуда тўғри аниқлаган. 1804 й. да евро-палик олим Цинке қутурган ҳайвонларнинг сўлаги юқумлилигини тасдиқ-лаган. Психик ва асаб касалликларини тавсифлаш ва даволашга ҳам олим кўп янгиликларни киритган. Бу касалликларни даволашда у атроф муҳитнинг, иқлимнинг, парҳез ва жисмоний маш-қларнинг таъсирига ҳамда бемор кай-фиятини яхшилашга қаратилган тад-бирларга катта аҳамият беради.
Беморларни даволашда олим 3 нарсага — тартиб (парҳез), дорилар б-н даволаш ва турли тиббий тадбирларни қўллаш (қон олиш, банка қўйиш, зу-лук солиш, ҳуқна ва ҳ. к.)га аҳамият бериш кераклигини айтади. Касалликни даволашда овқатланиш, яъни пар-ҳезни муҳим омиллардан деб ҳисоблай-ди ва ҳар бир касаллик учун ўз овқатланиш тартибини беради. Чунончи, жигар касалликларида кўпроқ майиз, ан-жир, анор суви истеъмол қилишни буюради. Бу эса бундай касалликларни ҳоз. глюкоза ва инсулин б-н даволаш усулларининг қад. кўринишидир. И. С. нинг жарроқлик соҳасини ривожлантиришдаги хизматлари ҳам улкандир. У ўз тиббий асарларида замонавий жарроҳликда қўлланиб келаётган айрим усулларни баён қилади. Йирингли шишларни куйдириш ёки пичоқ б-н ёриш, бавосир шишларини тикиш, тампон, ўткир модда ёки тикиш б-н қон тўхтатиш, томоқни кесиб, най қўйиш (трахеотомия) шулар жумласи-дандир. Елка суягининг чиқишини оддий босиш б-н даволаш усули ҳозиргача «Авиценна усули» деб аталади. Умуртқанинг қийшайишини И. С. ўзи ихтиро қилган ёғоч мослама ёрдамида тузатган. Бу усулни 15-а. да француз табиби Кало қайта кашф этган. Суякларни гипслаш усули ҳам И. С. томонидан кенг қўлланган, лекин у ҳам кейинчалик унутилиб, европалик табиблар томонидан 1852 й. да амалиётга янги ихтиро сифатида қайтарилган. Ҳоз. кўз жаррохлигида қўлланаётган усулларнинг қарийб барчаси И. С. га маълум бўлган. Ёмон сифатли саратон (рак) шишлари, қовуқ тошларини олиш, истискр, бавосирнинг операци-ялари, бош суягининг операцияси ва б. И. С. қўллаган муолажа усулларидандир. Жарроҳликда анестезия (оғриқни сездирмаслик) масаласига ҳам И. С. катта эътибор берган. Бунинг учун у афюн, мингдевона, наша ва ш. к. наркотик таъсирга эга бўлган дорилардан фойдаланган. Касалликни даволашда И. С. шахсий гигиена, уйқу ва жисмоний машқларнинг аҳамияти катталигини уқтирган. Унинг бир касалликни бошқа бир касалликни ча-қириш йўли б-н даволаш усули диққатга сазовордир. Мас, у тутқаноқни даволашда тўрт кунлик иситма б-н оғришни фойдали деб билади. Австриялик психиатр Ю. Вагнер-Яурег (1857—1940) шундай усулни қўллаб, захм касаллигини безгакни юқтириш орқали даволагани учун 1927 й. да Нобель мукофотига сазовор бўлган.
И. С. доришунослик соҳасидачу-қур тадқиқотлар олиб борган. У антик олимларнинг фармацияси асосида му-сулмон Шарқида пайдо бўлган янги фармациянинг шаклланишига якун ясади. Табобатда сано, кофур (камфара), ровоч, тамрҳиндий (ҳинд ҳурмоси) каби дориларнинг ишлатилиши, асал ўрнида кўп дориларнинг қанд (шакар) асосида тайёрланиши ҳам И. С. нинг хизматидир. Унинг доривор ўсимликларни йиғиш, сақлаш, қайта ишлаш усуллари ҳоз. доришуносликдаги усулларга жуда яқиндир. Табиий дорилар б-н бир каторда И. С. биринчилардан бўлиб кимёвий усулда тайёрланган дориларни ҳам ишлатган. Касалликнинг турига қараб аввал содда, сўнг мурак-каб таркибли дори б-н даволаган. Энг муҳими, у озиқ-овқатларнинг шифо-бахш таъсирига катта аҳамият бериб, даволашни шундай маҳсулотлардан (мева, сабзавот, сут, гўшт ва ҳ. к.) бошлаган. Дори тайинлашда беморнинг мижози (иссиқ, совуқ, ҳўл, қуруқ), ёши, иқлим шароитини ҳисобга олиш зарурлигини таъкидлайди. И. С. фармацияси жуда пухта ўйланган фармакологик тадқиқот усулига асосланганлиги боис ўрта аср Европа фармациясидан анча ўзиб кетди ва замонавий доришуносликка яқинлашди. Олим ишлатган дориларнинг бир қанчаси ҳоз. фармакопеялардан мустаҳкам ўрин олган.
И. С. нинг тибга оид ёзган асарларининг 30 дан ортиғи бизгача етиб келган, уларнинг орасида «Қонун» каби тиббий энциклопедия б-н бир қаторда тибнинг айрим назарий ва амалий масалаларига бағишланган турли ҳажмдаги «Уржуза фи-ттибб» («Тиббий ур-жуза»), «ал-Адвият алқалбия» («Юрак дорилари»), «Дафъ алмадорр ал-куллия ан-ал-абдон ал-инсония» («Инсон баданига етишган барча зарарларни йўқотиш»), «Китоб ал-қуланж» («Қуланж ҳақидаги китоб»), «Мақола фи-ннабз» («Томир уриши ҳақида макр-ла»), «Рисола фи-л-боҳ» («Шаҳвоний қувват ҳақида рисола»), «Рисола фи тадбири ал-мусофирин» («Сафардагиларнинг тадбири ҳақида рисола»), «Рисола фи хифз ас-сиҳҳа» («Соғлиқни сақлаш ҳақида рисола»), «Рисола фи-с-сиканжубин» («Сиканжубин ҳақида рисола»), «Рисола фи-лфасд» («Қон олиш ҳақида р.исола»), «Рисола фи-лҳиндабо» («Сачратқи ҳақида рисола») каби рисолалар ҳам бор.
И. С. ўз давридаги илмлар таснифи масаласига ҳам жиддий эътибор б-н каради ва бу соқада «Ақсом ал-улум алақлия» («Ақлий илмлар таснифи») номли асар ёзди. Унда олим аклий ил-мларни ҳикмат — фалсафа илмлари деб олиб, уларни назарий ва амалий қис-мларга бўлди. Назарий илмлар ҳақиқатни билишга, амалий илмлар яхши ишларни бажаришга қаратилган. Назарий фалсафа 3 га бўлинади: 1) қуйи дара-жадаги илм, яъни табиатшунослик (тиб, кимё, астрология ва б.); 2) ўрта даражадаги илм — мат. (геометрия, арифметика, астрономия, мусиқа); 3) олий даражадаги илм — метафизика (илоҳиёт). Амалий фалсафа ҳам уч кием (ахлоқ, иқтисод ва сиёсат) га бўлиниб, биринчисида битта шахс, унинг феъл-атвори қандай бўлиши ҳақида; иккинчисида инсонларнинг оилада, хўжалик ишларида бир-бири б-н муносабатлари қандай бўлиши ва учинчисида шаҳар ёки ўлка миқёсида кишиларнинг бир-бири б-н муносабати қандай бўли-ши, давлатни идора қилиш ҳақида ran боради. Бу туркумлар ҳам майда тармоқларга бўлиниб кетади. Асарда 29 илм тармоғи тилга олинади, И. С. ҳақиқий ахлоқий фазилатларга ва идеал жамо-ага шу мавжуд дунёда эришув мумкин, жамиятда инсонлар ўзаро ёрдам асосида яшашлари керак деб таъкидлайди. Жамият кишиларнинг ўзаро кели-шуви асосида қабул қилинадиган адолатли қонунлар ёрдамида бошкарилиши лозимлигини айтади. Жамият аъзоларининг ҳаммаси бу конунга ито-ат этишлари, қонунни бузиш ва адолатсизлик жазоланиши лозим. Агар ҳоким подшонинг ўзи адолатсизликка йўл қўйса, халқнинг унга қарши қўзғолони тўғри ва жамият томонидан қўллаб-қувватланмоғи керак, деб ҳисоблайди. Ўзининг ахлоқ тўғрисидаги фикрларида инсонларнинг кундалик ишларидаги энг зарур ахлоқий муно-сабатларга, камтарлик, иззатҳурмат, жасурлик, тўғрилик, софдиллик каби хулқий қоидаларга алоҳида эътибор беради.
И. С ўзининг бой ва серқирра илмий мероси б-н кейинги давр Шарқ ва Ғарб маданиятининг ривожига катта таъсир кўрсатди. Шарқнинг Умар Хайём, Абу Убайд Жузжоний, Насриддин Тусий, Фаридуддин Аттор, Ибн Рушд, Низомий Ганжавий, Фахриддин Розий, ат-Тафтазоний, Носир Хисрав, Жалолиддин Румий, Алишер Навоий, Абдураҳмон Жомий, Улуғбек, Бедил, Баҳма-нёр ибн Марзбон каби мутафаккир ва олимлари ўз асарларида И. С таълимоти ва илмий ғояларини давом эттирдилар. Европада алломанинг асарлари 12-а. дан бошлаб лотин тилига таржима қилиниб, ун-тларда ўқитила бошланди. Европанинг машҳур файласуф ва табиатшунос олимларидан Жордано Бруно, Гундисвальво, Вильгельм Овернский, Александр Гельский, Альберт фон Больштедт, Фома Аквинский, Рожер Бэкон, Данте ва бошқалар И.С.нинг илғор фикрларидан ўз ижодларида фойдаландилар ва унинг номини зўр ҳурмат б-н тилга олдилар.
И. С. илмий меросини ўрганиш ишлари янги даврга келиб жадал тус олди ва натижада чет эл ҳамда Ўзбекистонда махсус илмий йўналиш — синошунослик вужудга келди. «Тиб қонунлари» нинг лотинча таржимаси тўлиқ ҳодда 40 марта нашр этилди. Унинг айрим қисмлари немис, инглиз ва француз тилларига таржима қилинди, олимнинг фалсафий ва б. соҳаларга оид асарлари ҳам жаҳоннинг бир неча тилларида нашр этилди, унинг ижодига оид қатор йирик тадқиқотлар яратилди. Жаҳоннинг турли кутубхоналарида И. С асарларининг қўлёзмалари сакланади, шужумладан, Ўзбекистон ФА Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик интида ҳам аллома қаламига мансуб 50 асарнинг 60 та қўлёзмаси мавжуд. Европа олимлари Е. Бишманн, Ю. Рус-ка Карра де Во, X. Корбин, Круз Хернандез, Л. Гарде, А. М. Гуашон, X. Лей, П. Моривидж, Ж. Салиба ҳамда араб, турк ва эрон олимлари М. У. Нажотий, А. Н. Нодир, Ж. Ш. Қанавотий, Саид Нафисий, Яҳё Махдавий, Умар Фаррух, Э. Иҳсонўғлу, Ф. Раҳмон, М. Мусо, Ҳ. Ғараба, М. Шоҳвардий ва б. И. С ижодини ўрганишга маълум ҳисса қўшдилар. Россиялик олимлардан Е. Э. Бертельс, А. Я. Борисов, И. С. Брагинский, С. И. Григорян, Б. А. Петров, Б. А. Розенфельд, В. Н. Терновский, А. В. Сагадеев, М. М. Рожанская, Тожикистон олимларидан С. Айний, М. Динор-шоев, Т. Мардонов, Н. Раҳматуллаев, А. Баҳовуддинов, Ю. Нуралиев бу йўналишнинг ривожланишига хизмат қилдилар. Ўзбекистонда И. С. асарларини таржима ва тадқиқ этишда шарқшунос олимлар С. Мирзаев, А. Муродов, А. Расулов, У. И. Каримов, Ю. Н. Завадовский, А. А. Семёнов, М. А. Салье, П. Г. Бўлгаков, Ш. Шоисломов, Э. Талабов, Ҳ. Ҳикматуллаевлар улкан ишларни амалга оширдилар. Т. Н. Қори-Ниёзий, И. М. Мўминов, М. М. Хайруллаев, М. Н. Болтаев, А. Ахмедов, Г. П. Матвиев-ская, В. К. Жумаев, Н. Мажидов, О. Ф. Файзуллаев, М. Б. Баратовнинг монография ва мақолаларида И. С. ижодининг турли қирралари тадқиқ этилган. Рус антропологи М. М. Герасимов, бир неча тарихий шахслар қатори, И. С. нинг ҳам калла суяги асосида ҳайкалпортретини яратган. Андижон тиббиёт ин-ти ходимлари (Ю. О. Отабеков, Ш. Ҳ.Ҳамидуллин, Е. С. Соколова) И. С.нинг илмий асосланган тимсолини ҳайкал-бюстда тасвирладилар (1965). Ўзбекистонлик рассом С. Марфин И. С. бадиий портретини ишлаган (1968). И. С. ҳақида «Ўзбекфильм» студияси ижодкорлари (реж. Э. Эшмухамедов; О. Агишев, Э. Эшмуҳамедов сценарийси) «Даҳонинг ёшлиги» тарихий-биографик бадиий фильмини (1984) яратдилар.
Ўсимликларнинг биринчи илмий таснифини яратган машҳур швед ботаниги Карл Линней (1707—78) доимо яшил бўлиб турувчи бир тропик да-рахтни И. С. шарафига Авиценниа деб атади. Ўзбекистон ерида топилган (1956) янги минерал И.С. номи б-н Авиценнит деб аталади. Бухоро ш. ва Афшона қишлоғида И.С.га ҳайкал ўрнатилди, Бельгиянинг Кортрейк ш. да ҳам И. С. га қўйилган (2000) ҳайкал бор. Афшонада И. С. музейи очилди. Ўзбекистон ва Тожикистондаги тиббий олий ва ўрта билим юртларига, наш-риётга (қ. Ибн Сино номидаги нашриёт), санаторий, шифохона, кутубхона, мак-таб, кўча, жамоа хужаликлари, турар жой мавзеларига И. С. номи берилди. Тожикистонда фан соҳасида катта ютукларни тақдирлаш учун И. С. номидаги республика давлат мукофоти таъсис этилган. Ўзбекистонда И. С. халқаро жамғармаси тузилди (1999 й.), «Ибн Сино» ва «Сино» номли халқаро жур. лар нашр қилинади.
Ас: Донишнамэ, Книга знания, Душанбе, 1957; Тиб қрнунлари, 1—5 китоблар [2нашри|, Т., 1979—1983; Избранные философские произведения, М., 1980; Осори мун-тахаб, 1—2 т., Душанбе, 1980; Саломон ва Ибсол, Т., 1980; Трактат по гигиене, Т., 1982; Тиббий рисолалар, Т., 1987; Тиб қонунлари [3 жилдли сайланма; тузувчилар: У. Каримов, Ҳ. Ҳикматуллаев], Т., 1992; Канон врачебной науки, в 10 томах. Т., 1996; Уржуза ёки 1326 байт тиббий ўгит, Т., 1999.
Ад.: Ибн Сино портрети, Т., 1957; Джу-маев В. К., Хирургия Абу Али ибн Сины и её исторические истоки, Т., 1965; Тер-новский В. Н., Ибн Сина (Авиценна), М., 1969; Хайруллаев М., Уйғониш даври ва Шарқмутафаккири, Т., 1971; Ирисов А., Абу Али ибн Сино, Т., 1980; За-вадовский Ю. Н., Абу Али ибн Сина, Душанбе, 1980; Болтаев М. Н., Абу Али ибн Сина великий мыслитель, учёныйэнциклопедист средневекового Востока, Т., 1980; Абу Али ибн Сино туғилган кунининг 1000 йиллигига, тўплам, Т., 1980; Отабеков Ю. О., Ҳамидулл ин Ш.Ҳ.,Абу Али ибн Синонинг илмий асосланган ҳайкал об-разини яратиш, Т., 1980; Сагадеев А. В., Ибн Сина (Авиценна), М., 1980; Нуралиев Ю., Медицина эпохи Авиценны, Душанбе, 1981; Абу Али ибн Сина и естественные науки. Материалы юбилейной научной сессии, посвяшенной 1000-летию со дня рождения Абу Али ибн Сины, Т., 1981; Мажидов Н. М., Ҳалимова X. М., Мажидова Ё. Н., Абу Али ибн Сино неврологияси, Т., 2002.
Сурайё Каримова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.