Ibrohim Davron

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 27–28-b. — ziyouz.com

Ibrohim Davron (taxallusi; asl ismşarifi Mirzaa'zam Ibrohim öğli) (1874-Qöqon-1922.5.4) — özbek şoiri, ma'rifatparvar, dramaturg, publitsist. I. D., asosan, şe'r va pyesalar, maqolalar yozgan. «Aş'ori nisvon», «Turkça fiğonlar» (1912), «Oltin sözlar» (1912), «Ta'lim juğrofiyasi» (1913), «Madaniy jumboqlar» (1914) şe'r va topişmoq töplamlari; «Oğir hollar», «Vatan işqi», «Tengsiz uylaniş» (1916) va b. pyesalarida vatan taqdiri uçun qayğurgan, ayollarning ahvoli, çor Rossiyasi zulmi ostidagi oğir hayotni tasvirlagan, xalqni bilim olişga çaqirgan. Ibn Sino asarlari ta'sirida tibga oid luğat tuzgan (naşr etilmagan). Köqonda birinçi bölib suratxona (1901), «Madoro» («Quvvat») nomli kutubxona oçgan (1912). Hamza b-n hamkorlikda «Kengaş», «Hurriyat» jur. larini çiqargan, jur. da rassomlik qilgan, yoşlar tarbiyasiga oid maqolalar yozgan. 1918 y. dan boşlab maktablar oçiş işlarida faol iştirok etgan. I. D. asarlari «Sadoi Turkiston», «Turkiston viloyatining gazeti»da bosilgan.

Ad.: Şaripov J., Özbekiston tarjima tarixidan, T., 1965; Jalolov T., Usmonov J., Zahmatli umrning zarhal sahifalari, T., 1983.

IBROHIM ibn MAS'UD (? -1099) — Ğaznaviylar davlati hukmdori (1059- 99). Mas'ud I (1030-41) ning öğli, Maxmud Ğaznaviyning nabirasi. Akasi Farruxzod (1053—59) vafot etgaç, taxtga ötirgan. Farruxzod hukmronligi davrida saljuqiylar b-n boşlangan uruşni töxtatib, özaro sulh tuzişga (1059) va hatto Malikşoh (1072— 92) ning qizini öğli Mas'ud (1099—1114) ga olib berib, ular b-n quda-anda bölişga muvaffaq bölgan. Söng, Hindistonga qöşin tortib, bobosi Mahmud Ğaznaviy u yerda zabt eta olmagan bir qança qal'a va viloyatlarni fath qilgan, aholisini Islomga kiritgan. I. ibn M. ğoyatda taqvodor, adolatli, xalqparvar, ilmparvar hukmdor bölgan.

IBROHIM ibn NASR, Böritegin, Tamğaçxon Ibrohim (? — taxm. 1070) — Movarounnahrdagi Ğarbiy Qoraxoniylar xoqonligi asosçisi (1040—70). Qoraxoniylarpan. Otasi — Nasr ibn Ali. Iloq hokimi (1017— 21). Bu yerda Böritegin, amir va malik unvonlari b-n tangalar zarb ettirgan. Qoraxoniy beklaridan Alitegin turkmanlar yordamida Movarounahrni bosib olgan paytda (1025) I. ibn N. uning farzandlari qöliga asir tuşgan. 1037 y. asirlikdan qoçib Xöjandni egallagan. Biroq, akasi, Farğona xukmdori Muhammad b-n çiqişa olmay, jan. ga yöl olgan va Çağoniyonni bosib olgan. Bu yerda kuç töplab Movarounnahrning markaziy hududlariga bostirib kirgan va Keş, Samarqandni egallagan (1040). I. Ibn N. özini Tamğaçxon deb e'lon qilgan va mustaqil davlat birlaşmasi — Ğarbiy Qoraxoniylar xoqonligiga asos solgan. I. ibn N. 1041—42 y. larda Buxoroni egallagan. 1043 y. Çağoniyonni ğaznaviylar, söngra bir oz vaqtdan keyin saljuqiylar bosib olgan. I. ibn N. saljuqiylar b-n Termiz va Balxga egalik qiliş uçun kuraşgan. 11 -a. örtalarida Şarqiy xoqonlikni qamrab olgan özaro janjallar, nizolardan foydalanib I. ibn N. Farğona, Şoş, Isfijob, Taroz va hatto Qoraxoniylarning Çu vohasida joylaşgan asosiy poytaxti Bolasoğunni ham egallab olgan. Biroq, şunga qaramasdan, u Samarqandni öz poytaxtiligiça qoldirgan. Umrining oxirida falaj bölib qolgan Ibrohim hokimiyatni öğli Şamsulmulkka topşirgan. Tamğaçxon Ibrohim öqimişli, aqlli va tadbirkor xoqon bölgan. Öz siyosatida ulamolarga tayanib iş yuritgan. U Samarq-andda tartib-osoyiştalik örnatiş va uning xavfsizligini ta'minlaş töğrisida alohida ğamxörlik qilgan, öğrilik va talonçilik uçun qattiq jazolagan. Quriliş işlariga katta e'tibor bergan. Mac, 1066 y. uning buyruği b-n Qusam ibn Abbos maqbarasiga yaqin joyda Madrasa qurilgan, şuningdek, Samarqandda qasr ham qurdirganligi ma'lum.

Ad.: Koçnev B. D., Ibraxim ibn Nasr — sozdatel Zapadnogo Karaxanidskogo kaganata. Drevniye sivilizatsii Yevrazii. Istoriya i kultura, M., 1998; Samarkand tarixi, 1-j., T., 1971.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИБРОҲИМ ДАВРОН (тахаллуси; асл исмшарифи Мирзааъзам Иброҳим ўғли) (1874-Қўқон-1922.5.4) — ўзбек шоири, маърифатпарвар, драматург, публицист. И. Д., асосан, шеър ва пьесалар, мақолалар ёзган. «Ашъори нисвон», «Туркча фиғонлар» (1912), «Олтин сўзлар» (1912), «Таълим жуғрофияси» (1913), «Маданий жумбоқлар» (1914) шеър ва топишмоқ тўпламлари; «Оғир ҳоллар», «Ватан ишқи», «Тенгсиз уйланиш» (1916) ва б. пьесаларида ватан тақдири учун қайғурган, аёлларнинг аҳволи, чор Россияси зулми остидаги оғир ҳаётни тасвирлаган, халқни билим олишга чақирган. Ибн Сино асарлари таъсирида тибга оид луғат тузган (нашр этилмаган). Кўқонда биринчи бўлиб суратхона (1901), «Мадоро» («Қувват») номли кутубхона очган (1912). Ҳамза б-н ҳамкорликда «Кенгаш», «Ҳуррият» жур. ларини чиқарган, жур. да рассомлик қилган, ёшлар тарбиясига оид мақолалар ёзган. 1918 й. дан бошлаб мактаблар очиш ишларида фаол иштирок этган. И. Д. асарлари «Садои Туркистон», «Туркистон вилоятининг газети»да босилган.

Ад.: Шарипов Ж., Ўзбекистон таржима тарихидан, Т., 1965; Жалолов Т., Усмонов Ж., Заҳматли умрнинг зарҳал саҳифалари, Т., 1983.

ИБРОҲИМ ибн МАСЪУД (? -1099) — Ғазнавийлар давлати ҳукмдори (1059- 99). Масъуд I (1030-41) нинг ўғли, Махмуд Ғазнавийнинг набираси. Акаси Фаррухзод (1053—59) вафот этгач, тахтга ўтирган. Фаррухзод ҳукмронлиги даврида салжуқийлар б-н бошланган урушни тўхтатиб, ўзаро сулҳ тузишга (1059) ва ҳатто Маликшоҳ (1072— 92) нинг қизини ўғли Масъуд (1099—1114) га олиб бериб, улар б-н қуда-анда бўлишга муваффақ бўлган. Сўнг, Ҳиндистонга қўшин тортиб, бобоси Маҳмуд Ғазнавий у ерда забт эта олмаган бир қанча қалъа ва вилоятларни фатҳ қилган, аҳолисини Исломга киритган. И. ибн М. ғоятда тақводор, адолатли, халқпарвар, илмпарвар ҳукмдор бўлган.

ИБРОҲИМ ибн НАСР, Бўритегин, Тамғачхон Иброҳим (? — тахм. 1070) — Мовароуннаҳрдаги Ғарбий Қорахонийлар хоқонлиги асосчиси (1040—70). Қорахонийларпан. Отаси — Наср ибн Али. Илоқ ҳокими (1017— 21). Бу ерда Бўритегин, амир ва малик унвонлари б-н тангалар зарб эттирган. Қорахоний бекларидан Алитегин туркманлар ёрдамида Мовароунаҳрни босиб олган пайтда (1025) И. ибн Н. унинг фарзандлари қўлига асир тушган. 1037 й. асирликдан қочиб Хўжандни эгаллаган. Бироқ, акаси, Фарғона хукмдори Муҳаммад б-н чиқиша олмай, жан. га йўл олган ва Чағониённи босиб олган. Бу ерда куч тўплаб Мовароуннаҳрнинг марказий ҳудудларига бостириб кирган ва Кеш, Самарқандни эгаллаган (1040). И. Ибн Н. ўзини Тамғачхон деб эълон қилган ва мустақил давлат бирлашмаси — Ғарбий Қорахонийлар хоқонлигига асос солган. И. ибн Н. 1041—42 й. ларда Бухорони эгаллаган. 1043 й. Чағониённи ғазнавийлар, сўнгра бир оз вақтдан кейин салжуқийлар босиб олган. И. ибн Н. салжуқийлар б-н Термиз ва Балхга эгалик қилиш учун курашган. 11 -а. ўрталарида Шарқий хоқонликни қамраб олган ўзаро жанжаллар, низолардан фойдаланиб И. ибн Н. Фарғона, Шош, Исфижоб, Тароз ва ҳатто Қорахонийларнинг Чу воҳасида жойлашган асосий пойтахти Боласоғунни ҳам эгаллаб олган. Бироқ, шунга қарамасдан, у Самарқандни ўз пойтахтилигича қолдирган. Умрининг охирида фалаж бўлиб қолган Иброҳим ҳокимиятни ўғли Шамсулмулкка топширган. Тамғачхон Иброҳим ўқимишли, ақлли ва тадбиркор хоқон бўлган. Ўз сиёсатида уламоларга таяниб иш юритган. У Самарқ-андда тартиб-осойишталик ўрнатиш ва унинг хавфсизлигини таъминлаш тўғрисида алоҳида ғамхўрлик қилган, ўғрилик ва талончилик учун қаттиқ жазолаган. Қурилиш ишларига катта эътибор берган. Mac, 1066 й. унинг буйруғи б-н Қусам ибн Аббос мақбарасига яқин жойда Мадраса қурилган, шунингдек, Самарқандда қаср ҳам қурдирганлиги маълум.

Ад.: Кочнев Б. Д., Ибрахим ибн Наср — создатель Западного Караханидского каганата. Древние цивилизации Евразии. История и культура, М., 1998; Самарканд тарихи, 1-ж., Т., 1971.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.