Ibtidoiy ğözalar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 40-b. — ziyouz.com
Ibtidoiy ğözalar IBTIDOIY ĞÖZALAR, ğözaning primitiv şakllari, ğözaning qadimgi yovvoyi şakllari — kösaklari va çigitlari mayda köp yillik monopodial buta; madaniylaştirilgan ğözaning birinçi evolyutsion şakli. Ular asosan qisqa kunda ösib rivojlanadi, qurğoqçilikka çidamli, çigitining nihoyatda sekin va bir tekisda unib çiqmasligi b-n farq qiladi. Tolasi siyrak va qisqa, yaşilqönğir, qönğir yoki qoramtir-kulrang bölib, köpinça çigitga qattiq yopişib turadi. Uz. 15— 20 mm. I. ğ. tabiiy şaroitda mustaqil ösadi va köpayadi. Ba'zan ular manzarali ösimlik sifatida ham östiriladi. I. ğ. endemik bulib, birlamçi toğ qoyalarida, toşloq yoki qumloq yerlarning özlaştirilmagan zonalarida kserofit butalar b-n birga ösadi. Ularning tarqaliş areali çeklangan. I. ğ. ğözaning madaniy şakllari tarqalgan boşqa tropik mamlakatlar va hududlarda uçramaydi. Har bir madaniylaştirilgan ğözaning öz ibtidoiy şakllari mavjud. Mas, Meksika ğözasida — ssp. mexicanum Tod. tipining 2 ta kenja turi — var. nervosum Watt., var. microcarpum Tod. bor; peru ğözasining ssp. darwini Watt, tipi, afrika-osiyo ğözasining ssp. africanum Watt., hindixitoy ğözasining ssp. obtusifolium Roxb. tiplari mavjud.
I. ğ. ayrimlari qimmatli belgi va xususiyatlarga ega bölib, ulardan amaliy seleksiyada foydalaniş mumkin. Mac, var. nervosum kenja turi serho-sil, viltga çidamli Toşkent guruhi navlarini yaratişda asos bölib xizmat qildi. I. ğ. — ruderal ğuzalariint avlodboşisi hisoblanadi.
Abdumavlon Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИБТИДОИЙ ҒЎЗАЛАР, ғўзанинг примитив шакллари, ғўзанинг қадимги ёввойи шакллари — кўсаклари ва чигитлари майда кўп йиллик моноподиал бута; маданийлаштирилган ғўзанинг биринчи эволюцион шакли. Улар асосан қисқа кунда ўсиб ривожланади, қурғоқчиликка чидамли, чигитининг ниҳоятда секин ва бир текисда униб чиқмаслиги б-н фарқ қилади. Толаси сийрак ва қисқа, яшилқўнғир, қўнғир ёки қорамтир-кулранг бўлиб, кўпинча чигитга қаттиқ ёпишиб туради. Уз. 15— 20 мм. И. ғ. табиий шароитда мустақил ўсади ва кўпаяди. Баъзан улар манзарали ўсимлик сифатида ҳам ўстирилади. И. ғ. эндемик булиб, бирламчи тоғ қояларида, тошлоқ ёки қумлоқ ерларнинг ўзлаштирилмаган зоналарида ксерофит буталар б-н бирга ўсади. Уларнинг тарқалиш ареали чекланган. И. ғ. ғўзанинг маданий шакллари тарқалган бошқа тропик мамлакатлар ва ҳудудларда учрамайди. Ҳар бир маданийлаштирилган ғўзанинг ўз ибтидоий шакллари мавжуд. Мас, Мексика ғўзасида — ssp. mexicanum Tod. типининг 2 та кенжа тури — var. nervosum Watt., var. microcarpum Tod. бор; перу ғўзасининг ssp. darwini Watt, типи, африка-осиё ғўзасининг ssp. africanum Watt., ҳиндихитой ғўзасининг ssp. obtusifolium Roxb. типлари мавжуд.
И. ғ. айримлари қимматли белги ва хусусиятларга эга бўлиб, улардан амалий селекцияда фойдаланиш мумкин. Mac, var. nervosum кенжа тури серҳо-сил, вилтга чидамли Тошкент гуруҳи навларини яратишда асос бўлиб хизмат қилди. И. ғ. — рудерал ғузалариинт авлодбошиси ҳисобланади.
Абдумавлон Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.