Içan qal'a
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 414–415-b. — ziyouz.com
Içan qal'a — Örta Osiyodagi yirik va noyob me'moriy yodgorlik. Xivaning içki qal'a (Şahriston) qismi. I.q. şaharning Dişan qal'a (taşqi qal'a) qismidan kungurador devor b-n ajratilgan. U Xiva raboti (Dişan qal'a)dan baland qörğontepaga öxşab körinadi. I.q.ga 4 darvoza (Boğça dar-voza, Polvon darvoza, Toş darvoza, Ota darvoza)dan kirilgan.
Xorazm xalq me'morligining ajoyib obidalari: madrasa, masjid, saroy va minoralar, asosan, I. q.da. Undagi me'moriy yodgorliklarning yara-tiliş tarixi, asosan, 4 davrga taal-luqli: birinçisi Xorazmning qad. davridan to möğullar istilosi davriga qadar, bu davrdan Köqna arkning ğarbiy devori, qal'a devorining şim.şarqiy burçagidagi qad. davrga mansub burj va qal'a devori qoddiqlari saklanib qolgan. Ikkinçisi Xorazmning 1220 y.dagi möğullar istilosidan keyin tiklaniş davri. Bu davrda Sayid Alovuddin maqbarasi va b. mahobatli binolar qurilgan. Uçinçi davri 16—17-a.larga töğri keladi. Şu paytda (Abulğozixon va Asfandiyorxon hukmronlik davri) I. q.da Anuşaxon hammomi (1657), peşayvonli Oq masjid (1675), Xöjamberdibek madra-sasi (1688) kabilar bunyod etildi, Köhna ark istehkomlari mustaqkamlandi, körinişxona (xonning qabulxona-si) qurildi (1686—88). Buxoro b-n Eron örtasida Xiva xonligi uçun boşlangan uruş natijasida (18-a. ning 1-yarmi) I. q. va, umuman, Xiva ş. qattiq şikastlandi (Xiva bir qança vaqt Eronga tobe viloyat bölib turdi).
Törtinçi davri 18—20-a.larni öz içiga oladi. Bu davrda Örta Osiyo mahalliy me'morligi an'analari asosida masjid, Madrasa, tim va toqilar qurildi. Ota darvozadan Polvon darvozagaça katta yöl ötkazildi. 18-a. oxirida Juma masjid qayta qurildi va uning yonida baland minora qad kötardi. I. q.ning xaroba devorlari tiklan-di, bir qança imoratlar ta'mir qilindi. 1840—12 y.larda ikki qavatli Kutluğ Murod Inoq madrasasiga qaratib tim va toqilar qurildi. Muhammad Rahimxon (1806—25), Olloqulixon (1825— 42), Muhammad Aminxon (1845—55) hukmronligi davrida I.q.da quriliş avj oldi. Muhtaşam saroy, Madrasa, maqbaralar barpo etildi: Köhna arksat saroy qurilişi tugallandi. Yangi va katta Toş hovli saroyi qurildi. Polvon darvozaga yaqin qörğon devorining bir qismi buzilib, örniga Olloqulixon karvon saroyi, madrasasi va timi qurildi, xalq ijodining ajoyib namunasi Pahlavon Mahmud maqbarasi qad kötardi. Arab Muhammadxon va Musa Tura madrasalari ham şu davrda yaratildi. Muhammad Aminxon I. q.ning ğarbiy qismiga — Köhna ark yoniga Kalpş minor nomi b-n maşhur bölgan minora qurdirdi. Bu minora garçi bitkazilmay qolgan böl-sada, I. q. mujassamotida katta örin tutadi.
I. q. qurilişida Xiva me'morlari Örta Osiyoda qadimdan qöllanib kelgan uslub — inşootlarni röparama-röpara quriş uslubi («qöş»)dan foydalanişgan. Mac, Olloqulixon mad-rasasi b-n Qutluğ Murod Inoq madrasasi, Şerğozixon madrasasi b-n Pah-lavon Mahmud maqbarasi şu uslubda qurilgan. I. q. me'morligining yana bir öziga xos xususiyati binolarning alohida ansambl holida qurilganligi. Mas, Juma masjid yonidagi ikkita kiçik Madrasa, Muhammad Amin Inoq va Matpanoboy madrasasi xamda Mat-niyoz devonbegi madrasasi ança yirik ansambldir. Polvon darvoza oldidagi bir neça masjid va madrasalar, ham-mom, toqi, karvonsaroy va xon saroyi öziga xos ansamblni taşkil etadi. Qutluğ Murod Inoq b-n Olloqulixon madrasasi, Toş hovli b-n Oq masjid örtasidagi maydonça şu ansamblning mujassamot markazidir.
I. q. me'moriy yodgorliklari yoğoç öymakorligi, sangtaroşlik, gançkorlik, sirkor sopol va b. rang-barang naqqoşlik bezaklari b-n bezatilgan. I.q. ansambli me'moriy yodgorlik sifatida muhofazaga olinib, muzeyga aylantirilgan (1961). 1990 y.dan I.q. Butun jahon yodgorliklari röyxatiga kiritilgan.
1997 y.da Xiva ş.ning 2500 yilligi munosabati b-n asosiy yönalişlarda joylaşgan yedgorliklarni muntazam ravişda ta'mirlaştiklaş işlari olib borildi.
Ad.: Mankovskaya L., Bulatova V., Pamyatniki zodçestva Xorezma, T., 1978.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЧАН ҚАЛЪА — Ўрта Осиёдаги йирик ва ноёб меъморий ёдгорлик. Хиванинг ички қалъа (Шаҳристон) қисми. И.қ. шаҳарнинг Дишан қалъа (ташқи қалъа) қисмидан кунгурадор девор б-н ажратилган. У Хива работи (Дишан қалъа)дан баланд қўрғонтепага ўхшаб кўринади. И.қ.га 4 дарвоза (Боғча дар-воза, Полвон дарвоза, Тош дарвоза, Ота дарвоза)дан кирилган.
Хоразм халқ меъморлигининг ажойиб обидалари: мадраса, масжид, сарой ва миноралар, асосан, И. қ.да. Ундаги меъморий ёдгорликларнинг яра-тилиш тарихи, асосан, 4 даврга таал-луқли: биринчиси Хоразмнинг қад. давридан то мўғуллар истилоси даврига қадар, бу даврдан Кўқна аркнинг ғарбий девори, қалъа деворининг шим.шарқий бурчагидаги қад. даврга мансуб бурж ва қалъа девори қоддиқлари сакланиб қолган. Иккинчиси Хоразмнинг 1220 й.даги мўғуллар истилосидан кейин тикланиш даври. Бу даврда Сайид Аловуддин мақбараси ва б. маҳобатли бинолар қурилган. Учинчи даври 16—17-а.ларга тўғри келади. Шу пайтда (Абулғозихон ва Асфандиёрхон ҳукмронлик даври) И. қ.да Анушахон ҳаммоми (1657), пешайвонли Оқ масжид (1675), Хўжамбердибек мадра-саси (1688) кабилар бунёд этилди, Кўҳна арк истеҳкомлари мустақкамланди, кўринишхона (хоннинг қабулхона-си) қурилди (1686—88). Бухоро б-н Эрон ўртасида Хива хонлиги учун бошланган уруш натижасида (18-а. нинг 1-ярми) И. қ. ва, умуман, Хива ш. қаттиқ шикастланди (Хива бир қанча вақт Эронга тобе вилоят бўлиб турди).
Тўртинчи даври 18—20-а.ларни ўз ичига олади. Бу даврда Ўрта Осиё маҳаллий меъморлиги анъаналари асосида масжид, Мадраса, тим ва тоқилар қурилди. Ота дарвозадан Полвон дарвозагача катта йўл ўтказилди. 18-а. охирида Жума масжид қайта қурилди ва унинг ёнида баланд минора қад кўтарди. И. қ.нинг хароба деворлари тиклан-ди, бир қанча иморатлар таъмир қилинди. 1840—12 й.ларда икки қаватли Кутлуғ Мурод Иноқ мадрасасига қаратиб тим ва тоқилар қурилди. Муҳаммад Раҳимхон (1806—25), Оллоқулихон (1825— 42), Муҳаммад Аминхон (1845—55) ҳукмронлиги даврида И.қ.да қурилиш авж олди. Муҳташам сарой, Мадраса, мақбаралар барпо этилди: Кўҳна аркцат сарой қурилиши тугалланди. Янги ва катта Тош ҳовли саройи қурилди. Полвон дарвозага яқин қўрғон деворининг бир қисми бузилиб, ўрнига Оллоқулихон карвон саройи, мадрасаси ва тими қурилди, халқ ижодининг ажойиб намунаси Паҳлавон Маҳмуд мақбараси қад кўтарди. Араб Муҳаммадхон ва Муса Тура мадрасалари ҳам шу даврда яратилди. Муҳаммад Аминхон И. қ.нинг ғарбий қисмига — Кўҳна арк ёнига Калпш минор номи б-н машҳур бўлган минора қурдирди. Бу минора гарчи битказилмай қолган бўл-сада, И. қ. мужассамотида катта ўрин тутади.
И. қ. қурилишида Хива меъморлари Ўрта Осиёда қадимдан қўлланиб келган услуб — иншоотларни рўпарама-рўпара қуриш услуби («қўш»)дан фойдаланишган. Mac, Оллоқулихон мад-расаси б-н Қутлуғ Мурод Иноқ мадрасаси, Шерғозихон мадрасаси б-н Паҳ-лавон Маҳмуд мақбараси шу услубда қурилган. И. қ. меъморлигининг яна бир ўзига хос хусусияти биноларнинг алоҳида ансамбль ҳолида қурилганлиги. Мас, Жума масжид ёнидаги иккита кичик Мадраса, Муҳаммад Амин Иноқ ва Матпанобой мадрасаси хамда Мат-ниёз девонбеги мадрасаси анча йирик ансамблдир. Полвон дарвоза олдидаги бир неча масжид ва мадрасалар, ҳам-мом, тоқи, карвонсарой ва хон саройи ўзига хос ансамблни ташкил этади. Қутлуғ Мурод Иноқ б-н Оллоқулихон мадрасаси, Тош ҳовли б-н Оқ масжид ўртасидаги майдонча шу ансамблнинг мужассамот марказидир.
И. қ. меъморий ёдгорликлари ёғоч ўймакорлиги, сангтарошлик, ганчкорлик, сиркор сопол ва б. ранг-баранг наққошлик безаклари б-н безатилган. И.қ. ансамбли меъморий ёдгорлик сифатида муҳофазага олиниб, музейга айлантирилган (1961). 1990 й.дан И.қ. Бутун жаҳон ёдгорликлари рўйхатига киритилган.
1997 й.да Хива ш.нинг 2500 йиллиги муносабати б-н асосий йўналишларда жойлашган едгорликларни мунтазам равишда таъмирлаштиклаш ишлари олиб борилди.
Ад.: Маньковская Л., Булатова В., Памятники зодчества Хорезма, Т., 1978.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.