Içki Mongoliya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 418-b. — ziyouz.com
Içki Mongoliya - Xitoy tarkibidagi muxtor rayon. Mamlakat şim. da. Mayd. 1,2 mln. km2. Aholisi 23,5 mln. kişi (1998); xitoy, mongol, dungan, manjur, koreys, evenk va b. yaşaydi. Ma'muriy markazi — Xux-Xoto ş. Qadimda I.M. hududi jan. mongol knyazliklari tasarrufida bölgan, 1636 y.da manjurlar qöl ostiga ötgan. Ular key-inçalik Xitoyda öz hukmronligini örnatganlar va bu hudud Xitoy tarki-biga kirgandan söng I.M. deb atala boşlagan. 1931—45 y.larda I. M.ni yaponlar bosib olgan. 1945 y.da ulardan ozod qilingan.
I. M.ning şarqiy qismida Katta Xingan toğlari (bal. 1949 m gaça) va Sunlyamo tekisligining bir qismi, ğarbiy qismida Bargi tekisligi, Gobi çölidagi yassitoğlik, Inşan toğlari va Ordos platosi bor. Yer yuzasining balandligi kup joylarda 500—1500 m, eng baland qismi 3000 m.
Iqlimi keskin kontinental. Yanv. ning urtaça t-rasi şimolida —30°, jan.da —6°, iyulniki şim.da 20°, ja-n. da 24°. Yillik örtaça yoğin 100—500 mm. I.M.ning şim.da tayga örmonlari, markaziy qismida boşokli daşt ösimliklari ösadi. Eng katta daryosi — Xuanxe. Köl köp.
I.M.— agrar r-n, yalpi mahsulot qiymatining 3/4 qismini q.x. beradi. Dehqonçilik yetakçi örinda. Hududining 1/10 qismidan köproği haydaladi. Asosan, donli ekinlar ekiladi. Çorvaçilik q.x.dan olinadigan mahsulot qiymatining 1/3 qismini beradi (mamlakatdagi mavjud çorvaning 10% i I.M.ga töğri keladi). Oziq-ovqat, töqimaçilik, könçilik sanoatlari rivojlangan. Mahalliy xom aşyo bazasida qora metallurgiya, energetika, maşinasozlik va b. tarmoqlar vujudga kelgan. Yoğoç tayyorlanadi. Yakşidagi qoğoz kti mamlakatdagi eng yirik qoğoz k-tlaridan biridir. Pekin — Baotou t.y. I.m.ni Xitoyning şim.şarqi va şarqi b-n, Szinin — Erlyan t.y. Mongoliya b-n boğlaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЧКИ МОНГОЛИЯ - Хитой таркибидаги мухтор район. Мамлакат шим. да. Майд. 1,2 млн. км2. Аҳолиси 23,5 млн. киши (1998); хитой, монгол, дунган, манжур, корейс, эвенк ва б. яшайди. Маъмурий маркази — Хух-Хото ш. Қадимда И.М. ҳудуди жан. монгол князликлари тасарруфида бўлган, 1636 й.да манжурлар қўл остига ўтган. Улар кей-инчалик Хитойда ўз ҳукмронлигини ўрнатганлар ва бу ҳудуд Хитой тарки-бига киргандан сўнг И.М. деб атала бошлаган. 1931—45 й.ларда И. М.ни японлар босиб олган. 1945 й.да улардан озод қилинган.
И. М.нинг шарқий қисмида Катта Хинган тоғлари (бал. 1949 м гача) ва Сунлямо текислигининг бир қисми, ғарбий қисмида Барги текислиги, Гоби чўлидаги ясситоғлик, Иньшань тоғлари ва Ордос платоси бор. Ер юзасининг баландлиги куп жойларда 500—1500 м, энг баланд қисми 3000 м.
Иқлими кескин континентал. Янв. нинг уртача т-раси шимолида —30°, жан.да —6°, июлники шим.да 20°, жа-н. да 24°. Йиллик ўртача ёғин 100—500 мм. И.М.нинг шим.да тайга ўрмонлари, марказий қисмида бошокли дашт ўсимликлари ўсади. Энг катта дарёси — Хуанхэ. Кўл кўп.
И.М.— аграр р-н, ялпи маҳсулот қийматининг 3/4 қисмини қ.х. беради. Деҳқончилик етакчи ўринда. Ҳудудининг 1/10 қисмидан кўпроғи ҳайдалади. Асосан, донли экинлар экилади. Чорвачилик қ.х.дан олинадиган маҳсулот қийматининг 1/3 қисмини беради (мамлакатдаги мавжуд чорванинг 10% и И.М.га тўғри келади). Озиқ-овқат, тўқимачилик, кўнчилик саноатлари ривожланган. Маҳаллий хом ашё базасида қора металлургия, энергетика, машинасозлик ва б. тармоқлар вужудга келган. Ёғоч тайёрланади. Якшидаги қоғоз кти мамлакатдаги энг йирик қоғоз к-тларидан биридир. Пекин — Баотоу т.й. И.м.ни Хитойнинг шим.шарқи ва шарқи б-н, Цзинин — Эрлянь т.й. Монголия б-н боғлайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.