Içki sekretsiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 419–420-b. — ziyouz.com
Içki sekretsiya - organizmdagi har xil a'zo va töqimalarning qonga yoki töqima suyuqligiga maxsus moddalar işlab çiqarişi. Odatda, Ix. bezlari (endokrin bezlar) deganda maxsus fiziologik faol moddalar — gormonlarni sintezlab, organizmning bevosita içki muhiti — qon va töqima suyuqliğiga çiqaruvçi bezlar tuşuniladi. I.s. bezlariga gipofiz, qalqonsimon bez, qalqonsimon bez yonidagi bezçalar, buyrak usti bezlari, me'da osti bezining orolça (ink-retor) qismi, jinsiy bezlarning bir qismi, şuningdek, epifiz (ğurrasimon bez), ayrisimon bez (timus) kiradi. I.s. bezlarining hammasi bir-biriga çambarças boğliq bölib, yagona funksional sistemani taşkil etadi, uning faoliyatini nerv sistemasi boşqaradi. Gipofiz I.s. bezlari orasida alohida örin tutadi. I.s. bezlaridan çiqadigan gormonlar organizmning turli a'zo va sistemalarini bir-biriga boğlaydi, organizm funksiyalarining gumoral yöl b-n (suyuqliklar vositasi b-n) boşqarilişida qatnaşadi. I.s. bezlarining asosiy vazifasi moddalar almaşinuvi, ösiş, jismoniy taraqqiyot va baloğatga yetişni boşqarişdan iborat.
Organizmning özgarib turadigan taşqi va içki muhit şaroitiga moslaşuvida I.s.ning ahamiyati katta. Mas, gavda t-rasining refleks yöli b-n boşqarilişida gipofiz va qalqonsimon bezdan çiqadigan gormonlar miqdori özgarib turadi. Organizmga infeksiya, intoksikatsiya (zaharlaniş), şikastlar, oğriq ta'sir etganda, kişi hayajonlanganda va şunga öxşaş hollarda buyrak usti bezlari, gipofiz va qalqonsimon bez tegişli gormonlarni köproq çiqaradi; ayni vaqtda, moddalar almaşinuvi kuça-yib, yurak urişi tezlaşadi, şikastlar yoki intoksikatsiya ta'sirida qon bosimi kötariladi va organizmning boşqa bir qança funksiyasi faolla-şadi, bularning hammasi organizmning özgargan şaroitga moslaşuviga yordam beradi. I.s. bezlari garçi bir-biriga ta'sir etsa ham, biror bezning köproq zararlangani haqida fikr yuri-tişga va uning kasalligi haqida ga-pirişga imkon beradigan muayyan sim-ptomlarni ajratiş mumkin. Mas, gipofizning oldingi bölagi yetarli işlamaganda böy ösmaydi, odam ozib ketadi (kaxeksiya); gipofizning orkadagi bölagi yetarli işlamaganda qandsiz diabet, oldingi bölagi kasallanganda gigantizm va akromegaliya röy beradi va h.k. Buyrak usti bezlari pöstloq qavatining funksiyasi buzilganda bronza kasalligi, ayollarda şu qavat gormonlaridan biri ortiqça hosil bölganda virilizm röy beradi. Buyrak usti bezlarining mağiz qavati zararlanganda adrenalin köp işlanib çiqişi tufayli qon bosimi dapqir-dapqir kötariladi, gavda t-rasi özgarib turadi, qonda qand köpayadi (giperglikemiya). Me'da osti bezining orolça (inkretor) qismi insulin gormonini kam çiqarganda qandli diabet paydo böladi.
Qalqonsimon bezning ortiqça işlayotganligi diffuz toksik buqoqda, kam işlayotganligi esa miksedema va endemik buqoqda namoyon böladi. Qal-qonsimon bez yonidagi bezçalar yetarli işlamaganda kalsiy va fosfor almaşinuvi, jigarning zaharlarni za-rarsizlantiriş funksiyasi buziladi, natijada tetaniya röy beradi.
I.s. bezlarining kasalliklarini endokrinolog vraç davolaydi. Bemorga gormonal preparatlar, rentgenoterapiya, operatsiya, parhez, fizioterapiya va iqlim bilan davolaş buyuriladi.
Ad.: Qodirov U. 3., Odam fiziologiyasi, T., 1996; Ahmedov N. K., Normal va patologik anatomiya bilan fiziologiya, T., 1990; Kliniçeskaya endokrinologiya: Rukovodstvo dlya vraçey / Pod. red. Starkovoy N. T., M„ 1991.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЧКИ СЕКРЕЦИЯ - организмдаги ҳар хил аъзо ва тўқималарнинг қонга ёки тўқима суюқлигига махсус моддалар ишлаб чиқариши. Одатда, Их. безлари (эндокрин безлар) деганда махсус физиологик фаол моддалар — гормонларни синтезлаб, организмнинг бевосита ички муҳити — қон ва тўқима суюқлиғига чиқарувчи безлар тушунилади. И.с. безларига гипофиз, қалқонсимон без, қалқонсимон без ёнидаги безчалар, буйрак усти безлари, меъда ости безининг оролча (инк-ретор) қисми, жинсий безларнинг бир қисми, шунингдек, эпифиз (ғуррасимон без), айрисимон без (тимус) киради. И.с. безларининг ҳаммаси бир-бирига чамбарчас боғлиқ бўлиб, ягона функционал системани ташкил этади, унинг фаолиятини нерв системаси бошқаради. Гипофиз И.с. безлари орасида алоҳида ўрин тутади. И.с. безларидан чиқадиган гормонлар организмнинг турли аъзо ва системаларини бир-бирига боғлайди, организм функцияларининг гуморал йўл б-н (суюқликлар воситаси б-н) бошқарилишида қатнашади. И.с. безларининг асосий вазифаси моддалар алмашинуви, ўсиш, жисмоний тараққиёт ва балоғатга етишни бошқаришдан иборат.
Организмнинг ўзгариб турадиган ташқи ва ички муҳит шароитига мослашувида И.с.нинг аҳамияти катта. Мас, гавда т-расининг рефлекс йўли б-н бошқарилишида гипофиз ва қалқонсимон бездан чиқадиган гормонлар миқдори ўзгариб туради. Организмга инфекция, интоксикация (заҳарланиш), шикастлар, оғриқ таъсир этганда, киши ҳаяжонланганда ва шунга ўхшаш ҳолларда буйрак усти безлари, гипофиз ва қалқонсимон без тегишли гормонларни кўпроқ чиқаради; айни вақтда, моддалар алмашинуви куча-йиб, юрак уриши тезлашади, шикастлар ёки интоксикация таъсирида қон босими кўтарилади ва организмнинг бошқа бир қанча функцияси фаолла-шади, буларнинг ҳаммаси организмнинг ўзгарган шароитга мослашувига ёрдам беради. И.с. безлари гарчи бир-бирига таъсир этса ҳам, бирор безнинг кўпроқ зарарлангани ҳақида фикр юри-тишга ва унинг касаллиги ҳақида га-пиришга имкон берадиган муайян сим-птомларни ажратиш мумкин. Мас, гипофизнинг олдинги бўлаги етарли ишламаганда бўй ўсмайди, одам озиб кетади (кахексия); гипофизнинг оркадаги бўлаги етарли ишламаганда қандсиз диабет, олдинги бўлаги касалланганда гигантизм ва акромегалия рўй беради ва ҳ.к. Буйрак усти безлари пўстлоқ қаватининг функцияси бузилганда бронза касаллиги, аёлларда шу қават гормонларидан бири ортиқча ҳосил бўлганда вирилизм рўй беради. Буйрак усти безларининг мағиз қавати зарарланганда адреналин кўп ишланиб чиқиши туфайли қон босими дапқир-дапқир кўтарилади, гавда т-раси ўзгариб туради, қонда қанд кўпаяди (гипергликемия). Меъда ости безининг оролча (инкретор) қисми инсулин гормонини кам чиқарганда қандли диабет пайдо бўлади.
Қалқонсимон безнинг ортиқча ишлаётганлиги диффуз токсик буқоқда, кам ишлаётганлиги эса микседема ва эндемик буқоқда намоён бўлади. Қал-қонсимон без ёнидаги безчалар етарли ишламаганда кальций ва фосфор алмашинуви, жигарнинг заҳарларни за-рарсизлантириш функцияси бузилади, натижада тетания рўй беради.
И.с. безларининг касалликларини эндокринолог врач даволайди. Беморга гормонал препаратлар, рентгенотерапия, операция, парҳез, физиотерапия ва иқлим билан даволаш буюрилади.
Ад.: Қодиров У. 3., Одам физиологияси, Т., 1996; Аҳмедов Н. К., Нормал ва патологик анатомия билан физиология, Т., 1990; Клиническая эндокринология: Руководство для врачей / Под. ред. Старковой Н. Т., М„ 1991.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.