Içki yonuv dvigateli
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 416–417-b. — ziyouz.com
Içki yonuv dvigateli - yonilğining kimyoviy energiyasini mexanik işga aylantirib beradigan porşenli issiqlik dvigateli. Gaz b-n işlaydigan birinçi yarokli I.yo.d.ni fransuz mexanigi E. Lenuar (1860) loyihalagan; 1876 y.da nemis kaşfiyotçisi N. Otto ança mukammal 4 taktli I.yo.d. yasagan. Rossiyada 1880-y.larda O. S. Kostoviç benzin b-n işlaydigan karbyuratorli dvigatel yasadi. R. Dizel 1897 y.da yonilğini siqilgan havo alan-galatadigan I.yo.d. (dizel)nn taklif qildi. AKD1 da I.yo.d. örnatilgan birinçi traktor 1901 y.da işlab çiqildi; aka-uka O. va U. Raitlar I.yo.d. örna-tilgan dastlabki samolyotni yasaşdi; bunday samolyotlar 1903 y.da uça boşladi. Şu yili rus muxandislari I.yo.d.ni «Vandal» kemasiga örnatişib, birinçi teploxodni yaratişdi. 1924 y.da Rossiyada Ya. M. Gakkel loyihasi böyiça birinçi teplovoz qurildi. 1957 y.da rotorporşenli Vankel dvigateli yaratildi. Hozirgi paytda I. yo.d. av-tomobillar, q.x. va yöl qurilişi ma-şinalarida, öziyurar harbiy texnikada, mototsikllar va b.da keng işlatilmoqda.
Yonilği turiga qarab, I.yo.d. suyuq va gazmison yonilğida işlaydigan, silindrning yangi yonuvçi aralaşma b-n töliş usuliga köra, 4 taktli va 2 taktli, yonilği va havodan yonuvçi aralaşma tayyorlaş usuliga karab, aralaşma silindrdan taşqarida va silindr içida tayyorlanadigan xillarga bulinadi.
Yonuvçi aralaşma silindrdan taşqarida, ya'ni karbyuratorda tayyorlanadigan I.yo.d. karbyuratorli dvigatel, silindr içida tayyorlanadigani dizel deb ataladi. Karbyuratorli I.yo.d.da iş aralaşmasi şam (sveça) elektrodlari orasida hosil böladigan elektr uçquni b-n, dizellarda esa silindrda siqib qizdirilgan havoga yonilği purkaş yöli b-n öt oldiriladi.
I.yo.d. 1, 2, 4, 6 va h. k. silindrli böladi. Bir silindrli, 4 taktli, karbyuratori I. yo.d. quyidagiça işlaydi (rasm): kirititiş taktida (A) havo tozalagiç / orqali havo ötib, karbyurator 2 da u yonilğiga aralaşadi va yonuvçi aralaşma hosil qiladi; bu aralaşma kiritiş klapani 3 orqali silindr 6 ga kiradi, qisiş takti (£)da yonuvçi aralaşma 0,8—2 Mpa gaça siqiladi, 200—400 gaça qiziydi. Porşen 10 yuqori çekka nuqta (yu.ç.n.)ga 20—40° (tirsakli valning aylaniş burçagi) yetmasdan aralaşma şam 4 dan öt oladi. Porşen yu.ç.n.ga yetgaç, aralaşma tekis yona boşlaydi. Gazlar bosimi 3—6 Mpa ga, t-rasi esa 2200° gaça yetadi. Kengayiş (iş) takdi (V)da porşen gaz bosimi ta'sirida pastga harakatlanib, şatun 7 vositasida tirsakli val 8 ni aylantiradi. Gaz bosimi 0,3—0,4 MPa, t-rasi esa 900—1200° gaça pasayadi. Çiqariş takti (G) da çiqariş klapani 5 porşen pastki çekka nuqta (p.ç.n.)ga 30—60° yetmasdan oçila boşlab, yu.ç.n.dan 10—28° ötgandan keyin yopiladi. Demak, I.yo.d.ning bir iş siklida tirsakli val ikki marta aylanadi, şundan yarim aylaniş gazlarning porşenga ta'siri hisobiga, qolgan bir yarim aylaniş zalvar massa (maxovik) 9 ning inersiya kuçi hisobiga yuz beradi. Silindrlar soni qança köp bölsa, I.yo.d. şunça tekis işlaydi, tirsakli val ham şunça ravon aylanadi. Tört taktli dvigatelda iş sikli porşenning tört yöli (tak-ti)da, ikki taktli dvigateley esa ikki yölida bajaradi.
Karbyuratorli I.yo.d.ning iş sikli paytida val katta (3000—7000 ayl/ min) tezlikda aylanişi mumkin, poyga avtomobillari va mototsikllarida val 15000 ayl/min va bundan ham tez aylanadi. Tört taktli karbyuratorli I.yo.d. 600 kVt (800 o.k.). Porşenli aviatsiya dvigatellari 1100 kVt (1500 o.k.) gaça quvvat hosil qiladi.
I.yo.d.ni takomillaştirişda quvvatini borgan sari oşira boriş, avtomobillarda karbyuratorli dvigatellar örniga dizellarni köproq qöllaş, har xil yonilği b-n işlaydigan dvigatellar yaratiş va b. tadbirlarni amalga oşirişga harakat qilinmoqda.
Ad.: Pospelov D.R., Dvigateli vnutrennego sgoraniya s vozduşnim oxlajdeniyem, 2 izd., M., 1971; Hamidov A., T28X4M, T284MC, T28X4M-C1 traktorlari, T., 1981.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЧКИ ЁНУВ ДВИГАТЕЛИ - ёнилғининг кимёвий энергиясини механик ишга айлантириб берадиган поршенли иссиқлик двигатели. Газ б-н ишлайдиган биринчи ярокли И.ё.д.ни француз механиги Э. Ленуар (1860) лойиҳалаган; 1876 й.да немис кашфиётчиси Н. Отто анча мукаммал 4 тактли И.ё.д. ясаган. Россияда 1880-й.ларда О. С. Костович бензин б-н ишлайдиган карбюраторли двигатель ясади. Р. Дизель 1897 й.да ёнилғини сиқилган ҳаво алан-галатадиган И.ё.д. (дизель)нн таклиф қилди. АКД1 да И.ё.д. ўрнатилган биринчи трактор 1901 й.да ишлаб чиқилди; ака-ука О. ва У. Раитлар И.ё.д. ўрна-тилган дастлабки самолётни ясашди; бундай самолётлар 1903 й.да уча бошлади. Шу йили рус мухандислари И.ё.д.ни «Вандал» кемасига ўрнатишиб, биринчи теплоходни яратишди. 1924 й.да Россияда Я. М. Гаккел лойиҳаси бўйича биринчи тепловоз қурилди. 1957 й.да роторпоршенли Ванкель двигатели яратилди. Ҳозирги пайтда И. ё.д. ав-томобиллар, қ.х. ва йўл қурилиши ма-шиналарида, ўзиюрар ҳарбий техникада, мотоцикллар ва б.да кенг ишлатилмоқда.
Ёнилғи турига қараб, И.ё.д. суюқ ва газмисон ёнилғида ишлайдиган, цилиндрнинг янги ёнувчи аралашма б-н тўлиш усулига кўра, 4 тактли ва 2 тактли, ёнилғи ва ҳаводан ёнувчи аралашма тайёрлаш усулига караб, аралашма цилиндрдан ташқарида ва цилиндр ичида тайёрланадиган хилларга булинади.
Ёнувчи аралашма цилиндрдан ташқарида, яъни карбюраторда тайёрланадиган И.ё.д. карбюраторли двигатель, цилиндр ичида тайёрланадигани дизель деб аталади. Карбюраторли И.ё.д.да иш аралашмаси шам (свеча) электродлари орасида ҳосил бўладиган электр учқуни б-н, дизелларда эса цилиндрда сиқиб қиздирилган ҳавога ёнилғи пуркаш йўли б-н ўт олдирилади.
И.ё.д. 1, 2, 4, 6 ва ҳ. к. цилиндрли бўлади. Бир цилиндрли, 4 тактли, карбюратори И. ё.д. қуйидагича ишлайди (расм): кирититиш тактида (А) ҳаво тозалагич / орқали ҳаво ўтиб, карбюратор 2 да у ёнилғига аралашади ва ёнувчи аралашма ҳосил қилади; бу аралашма киритиш клапани 3 орқали цилиндр 6 га киради, қисиш такти (£)да ёнувчи аралашма 0,8—2 Мпа гача сиқилади, 200—400 гача қизийди. Поршень 10 юқори чекка нуқта (ю.ч.н.)га 20—40° (тирсакли валнинг айланиш бурчаги) етмасдан аралашма шам 4 дан ўт олади. Поршень ю.ч.н.га етгач, аралашма текис ёна бошлайди. Газлар босими 3—6 Мпа га, т-раси эса 2200° гача етади. Кенгайиш (иш) такди (В)да поршень газ босими таъсирида пастга ҳаракатланиб, шатун 7 воситасида тирсакли вал 8 ни айлантиради. Газ босими 0,3—0,4 МПа, т-раси эса 900—1200° гача пасаяди. Чиқариш такти (Г) да чиқариш клапани 5 поршень пастки чекка нуқта (п.ч.н.)га 30—60° етмасдан очила бошлаб, ю.ч.н.дан 10—28° ўтгандан кейин ёпилади. Демак, И.ё.д.нинг бир иш циклида тирсакли вал икки марта айланади, шундан ярим айланиш газларнинг поршенга таъсири ҳисобига, қолган бир ярим айланиш залвар масса (маховик) 9 нинг инерция кучи ҳисобига юз беради. Цилиндрлар сони қанча кўп бўлса, И.ё.д. шунча текис ишлайди, тирсакли вал ҳам шунча равон айланади. Тўрт тактли двигателда иш цикли поршеннинг тўрт йўли (так-ти)да, икки тактли двигателей эса икки йўлида бажаради.
Карбюраторли И.ё.д.нинг иш цикли пайтида вал катта (3000—7000 айл/ мин) тезликда айланиши мумкин, пойга автомобиллари ва мотоциклларида вал 15000 айл/мин ва бундан ҳам тез айланади. Тўрт тактли карбюраторли И.ё.д. 600 кВт (800 о.к.). Поршенли авиация двигателлари 1100 кВт (1500 о.к.) гача қувват ҳосил қилади.
И.ё.д.ни такомиллаштиришда қувватини борган сари ошира бориш, автомобилларда карбюраторли двигателлар ўрнига дизелларни кўпроқ қўллаш, ҳар хил ёнилғи б-н ишлайдиган двигателлар яратиш ва б. тадбирларни амалга оширишга ҳаракат қилинмоқда.
Ад.: Поспелов Д.Р., Двигатели внутреннего сгорания с воздушным охлаждением, 2 изд., М., 1971; Ҳамидов А., Т28Х4М, Т284МС, Т28Х4М-С1 тракторлари, Т., 1981.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.