Idiku ibn Qutluğ Qabo

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51–52-b. — ziyouz.com

Idiku ibn Qutluğ Qabo (rus solnomalarida — Edigey, Yedigey) (1352— 1419) — Nöğay Örda xoni (1396 y. dan), Oltin Urdada amiri laşkar (1397 y. dan), uning amaldagi hukmdori (1399— . 1412). Manğit biy (bek)laridan bölmiş I. 1377 y. Oltin Örda xoni Örusxon ta'-qibidan qoçib Amir Temur huzuriga kelgan va uning qöşinida amirlik qila boşlagan. 1391 y. Amir Temurning Töxtamişta qarşi yurişida iştirok etgan. Söng, 1396 y. Idil (Volga) va Yoyiq (Ural) daryolari oraliğidagi hududda Oltin Ördadan mustaqil Nöğay Örda davlatini taşkil qilgan. 1397 y. Oltin Ördani zabt etib, Örusxonning nabirasi Temur Qutluğni rasman taxtga ötqazgan bölsada, amalda davlatni özi idora qilgan, hokimiyatni qöldan çiqarmaslik maqsadida 20 ta öğlini Oltin Ördaning turli vilo-yatlariga noib etib tayinlagan. Temur Qutluğ vafot etgaç (1399), I. taxtga uningöğli Şodibekni ötqazgan. Ammo, Şodibek Töxtamiş b-n til biriktirib I.ga qarşi jang qilgan, yengilgaç, Darbandga qoçgan. Şundan keyin I. Oltin Örda taxtiga Şodibekning öğli Pölod Sultonni ötqazib, Litva knyazi Bumoem (1350—1430) va uning panohiga qoçib borgan Töxtamişga qarşi yuriş qilgan hamda ularning birlaşgan qöşinini Vorskla daryosi böyidagi jangda tor-mor keltirgan (1399). 1408 y. I. Oltin Ördaga xiroj tölamay qöygan Rusga bostirib kirib, uning köplab şaharlari (Serpuxov, Dmitrov, Rostov, Pereyaslavl, Nijniy Novgorod va b.) ni vayron qilgan, Moskvani esa qurşab olib, katta tovon evazigagina vayron etmay or-tiga kaytgan. I. 1410—12 y.larda Oltin Örda şahzodalari örtasida bölgan taxt uçun kuraş oqibatida hokimiyatdan ajrab, Xorazmga qoçgan, lekin Şohrux tomonidan u yerdan quvib çiqarilgan (1414). Söng, u Töxtamişning öğillari Karimberdi va Qodirberdi b-n bölgan jang (1419) da öldirilgan. Özbek, qozoq, turkman, nöğay, tatar va b. turkiy xalqlar orasida tarqalgan «Idiku» («Edigey») dostoni I. xususidadir.

Ad.: Grekov B. D., Ya kubovskiy A. Yu., Oltin Örda va uning qulaşi, T., 1964; Ibn Arabşoh, Amir Temur tarixi, T., 1992.

Naşi Norkulov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИДИКУ ибн Қутлуғ Қабо (рус солномаларида — Эдигей, Едигей) (1352— 1419) — Нўғай Ўрда хони (1396 й. дан), Олтин Урдада амири лашкар (1397 й. дан), унинг амалдаги ҳукмдори (1399— . 1412). Манғит бий (бек)ларидан бўлмиш И. 1377 й. Олтин Ўрда хони Ўрусхон таъ-қибидан қочиб Амир Темур ҳузурига келган ва унинг қўшинида амирлик қила бошлаган. 1391 й. Амир Темурнинг Тўхтамишта қарши юришида иштирок этган. Сўнг, 1396 й. Идил (Волга) ва Ёйиқ (Урал) дарёлари оралиғидаги ҳудудда Олтин Ўрдадан мустақил Нўғай Ўрда давлатини ташкил қилган. 1397 й. Олтин Ўрдани забт этиб, Ўрусхоннинг набираси Темур Қутлуғни расман тахтга ўтқазган бўлсада, амалда давлатни ўзи идора қилган, ҳокимиятни қўлдан чиқармаслик мақсадида 20 та ўғлини Олтин Ўрданинг турли вило-ятларига ноиб этиб тайинлаган. Темур Қутлуғ вафот этгач (1399), И. тахтга унингўғли Шодибекни ўтқазган. Аммо, Шодибек Тўхтамиш б-н тил бириктириб И.га қарши жанг қилган, енгилгач, Дарбандга қочган. Шундан кейин И. Олтин Ўрда тахтига Шодибекнинг ўғли Пўлод Султонни ўтқазиб, Литва князи Bumoem (1350—1430) ва унинг паноҳига қочиб борган Тўхтамишга қарши юриш қилган ҳамда уларнинг бирлашган қўшинини Ворскла дарёси бўйидаги жангда тор-мор келтирган (1399). 1408 й. И. Олтин Ўрдага хирож тўламай қўйган Русга бостириб кириб, унинг кўплаб шаҳарлари (Серпухов, Дмитров, Ростов, Переяславль, Нижний Новгород ва б.) ни вайрон қилган, Москвани эса қуршаб олиб, катта товон эвазигагина вайрон этмай ор-тига кайтган. И. 1410—12 й.ларда Олтин Ўрда шаҳзодалари ўртасида бўлган тахт учун кураш оқибатида ҳокимиятдан ажраб, Хоразмга қочган, лекин Шоҳрух томонидан у ердан қувиб чиқарилган (1414). Сўнг, у Тўхтамишнинг ўғиллари Каримберди ва Қодирберди б-н бўлган жанг (1419) да ўлдирилган. Ўзбек, қозоқ, туркман, нўғай, татар ва б. туркий халқлар орасида тарқалган «Идику» («Эдигей») достони И. хусусидадир.

Ад.: Греков Б. Д., Я кубовский А. Ю., Олтин Ўрда ва унинг қулаши, Т., 1964; Ибн Арабшоҳ, Амир Темур тарихи, Т., 1992.

Наши Норкулов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.