Idrisiy

Idrisiy IDRISIY, al-Idrisiy Abu Abdulloh Muhammad ibn Muhammad [1100 — Seuta (Sibta), Marokaş — 1165 yoki 1161, Sitsiliya o.] — arab geografi va sayyohi. Ispani-yadagi arab xalifaligining poytaxti Qurtuba (Kordova) ş.da tahsil olgan. Portugaliya, Fransiya, Angliya va Kiçik Osiyo ya. o.ga sayohat qilgan. I. Yevropada eng maşhur sayyoh hisoblangan. Taxm. 1138 y. Sitsiliyaning Palermo ş.ga kelib, Sitsiliya qiroli Rojer II saroyida yaşagan. Qirol topşiriği b-n 1154 y. öşa davrda dunyoning ilm axliga ma'lum bölgan qismi xaritasini tay-yorlagan, uni kumuş yassi şarga öyib çizgan va qoğozga ham tuşirgan. Xaritaga «Nuzxat al-muştoq fi-ixtiroq al-ofoq» («Sayohatga muştoq bölganning ufklarga sarguzaştlari») izohnomasini yozgan (ba'zan uni «Rojer kitobi» ham deyişadi). I. asarlarining nusxalari köp, biroq birorta ham töla nusxasi saklanmagan; 16-a.dan boşlab Yevropada bir neça marta naşr qilingan. Jumladan, lotin tilidagi tarjimasi 1593 y. Rimda naşr qilingan.

I. xaritasining asli yöqolgan, nus-xasi b-n izohnomasigina saqlanib qolgan. I. Yerni 7 iqlimga bölgan (xar bir iqlim 10 qismdan iborat). I.ning barça iqlimni öz içiga olgan asarlari va unga ilova qilingan xaritalar (70 ta) örta asrlarda geogr. fanida eng mukammal asar hisoblangan, Yevropa va Afrika tarixi va tarixiy geogr.ni örganişda muhim manba bölgan. Unda musulmon Şarqidan taşqari Ğarbiy va Şarqiy Yevropa mamlakatlari haqida turli-tuman qiziqarli ma'lu-motlar bayon qilingan. I. asarlarini şaxsan özi körgan-bilganlari, sayohatçilar, savdogarlar, ziyoratçilar va turli mamlakatlarni örganiş uçun yuborilgan kişilar axboroti asosida yozgan. U Ibn Hurdodbeh, Ibn Havqal, Mas'udiy kabi arab geograflari va sayohatçilari asarlaridan ham foydalangan. Ammo I. xaritasi xatoliklardan xoli emas: Afrika olisdagi Hin-dixitoy yarim oroli b-n tutaş, Hind okeani köl tarzida körsatilgan, ya'ni Klavdiy Ptolemey dunyo xaritasidan aynan köçirgan.

Omon Böriyev.