Ijod

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58-b. — ziyouz.com

Ijod — insonning yangi moddiy va ma'naviy ne'matlar yaratiş faoliyati. Unda inson tafakkuri, xotirasi, tasavvuri, diqqati, irodasi faol iştirok etadi, butun bilimi, tajri-basi, iste'dodi namoyon böladi. I. dastlab inson tasavvurida tuğiladi, key-in I.ga taallukdi masalalar yuzasidan izlanişlar olib boriladi, boşqalar bajargan işlar tanqidiy körib çi-qiladi, taxlil etiladi, kuzatişlar, tajribalar ötkaziladi, mantiqiy xulosalar çiqariladi, gipotezalar qilinadi, bular tajribada sinab köriladi, notöğri bölsa yangilanadi va h.k. Izlanişlar natijasi turli şakllarda (badiiy asar, matematik formula va b.) yuzaga çiqadi. Uni jamiyat e'tirof etsagina haqiqiy, töliq I. böladi. I. fan-texnikani, madaniyatni bo-yitadi, rivojlantiradi.

I.ni şartli ravişda 2 ga: ilmiy I. va badiiy I.ga böliş mumkin. Olimlar faoliyati ilmiy I.ga, san'atkorlar, yozuvçilar faoliyati badiiy I.ga qaratilgan. Ba'zi kişilarda har ikki I. rivojlangan bölişi mumkin. Ilmiy I.da tabiat va jamiyat hayotining obyektiv qonuniyatlari aks etsa, badiiy I.da ma'naviy hayot muammolariga san'atkorning subyektiv, öziga xos qaraşlari, his-tuyğulari aks etadi. Badiiy I.da hayotning turfa ranglari hamda voqealari orasidan ibratli va ijtimoii ahamiyatli bölganlari tanlab olinadi va badiiy umumlaştiriladi. Badiiy I. murakkab jarayon bölib, inson faoliyatining idrok etiş, baholaş, qadrlaş singari turlari b-n boğliq holda amalga oşadi. Buning uçun ijodkor erkin xayol, ozod tafakkur, keng kölamli tasavvur, milliy ğurur va yuksak orzularga ega bölişi kerak. Badiiy I. mahsulotining ommaviyligi va ijtimoii ahamiyati ana şu b-n belgilanadi. I.ningtaraqqiy etişida jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy şartşaroitlari hal qiluvçi ahamiyatga ega.

Li.: Aristotel, Ob iskusstve poezii, M., 1957; Gegel G. V., Estetika, v 4-x tomax, M., 1968—73; Maxmudov T., Estetika i duxovniye sennosti, T., 1993; Abdul-layev A., Jajda prekrasnogo, T., 1994.

Tilab Maxmudov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИЖОД — инсоннинг янги моддий ва маънавий неъматлар яратиш фаолияти. Унда инсон тафаккури, хотираси, тасаввури, диққати, иродаси фаол иштирок этади, бутун билими, тажри-баси, истеъдоди намоён бўлади. И. дастлаб инсон тасаввурида туғилади, кей-ин И.га тааллукди масалалар юзасидан изланишлар олиб борилади, бошқалар бажарган ишлар танқидий кўриб чи-қилади, тахлил этилади, кузатишлар, тажрибалар ўтказилади, мантиқий хулосалар чиқарилади, гипотезалар қилинади, булар тажрибада синаб кўрилади, нотўғри бўлса янгиланади ва ҳ.к. Изланишлар натижаси турли шаклларда (бадиий асар, математик формула ва б.) юзага чиқади. Уни жамият эътироф этсагина ҳақиқий, тўлиқ И. бўлади. И. фан-техникани, маданиятни бо-йитади, ривожлантиради.

И.ни шартли равишда 2 га: илмий И. ва бадиий И.га бўлиш мумкин. Олимлар фаолияти илмий И.га, санъаткорлар, ёзувчилар фаолияти бадиий И.га қаратилган. Баъзи кишиларда ҳар икки И. ривожланган бўлиши мумкин. Илмий И.да табиат ва жамият ҳаётининг объектив қонуниятлари акс этса, бадиий И.да маънавий ҳаёт муаммоларига санъаткорнинг субъектив, ўзига хос қарашлари, ҳис-туйғулари акс этади. Бадиий И.да ҳаётнинг турфа ранглари ҳамда воқеалари орасидан ибратли ва ижтимоии аҳамиятли бўлганлари танлаб олинади ва бадиий умумлаштирилади. Бадиий И. мураккаб жараён бўлиб, инсон фаолиятининг идрок этиш, баҳолаш, қадрлаш сингари турлари б-н боғлиқ ҳолда амалга ошади. Бунинг учун ижодкор эркин хаёл, озод тафаккур, кенг кўламли тасаввур, миллий ғурур ва юксак орзуларга эга бўлиши керак. Бадиий И. маҳсулотининг оммавийлиги ва ижтимоии аҳамияти ана шу б-н белгиланади. И.нингтараққий этишида жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий шартшароитлари ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Ли.: Аристотель, Об искусстве поэзии, М., 1957; Гегель Г. В., Эстетика, в 4-х томах, М., 1968—73; Махмудов Т., Эстетика и духовные ценности, Т., 1993; Абдул-лаев А., Жажда прекрасного, Т., 1994.

Тилаб Махмудов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.