Ijtihod
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com
Ijtihod (arab. — ğayrat qiliş, in-tiliş) — şar'iy hukmni hosil qiliş uçun faqihning barça bilim va tokatini işga solişi. I. şar'iy hukmi kelmagan işning maxsus qoidalarni işga solib şar'iy hukmini aniqlaş uçun qilinadi. Muhammad (sav) tirikligida u kişidan boşqa odam I. kilmagan. Bu mumkin ham emas edi. I. 7-a. oxirida vujudga kelgan. Bu vaqtga kelib sahobalarning Muhammad (sav) faoliyatlari, aytgan sözlari ha-qidagi xabarlarida ixtilof paydo bölgan. Bundan taşkari, musulmon jamoasidagi hayot tarzining özgarib bo-rayotganligi tufayli köplab huquqiy xarakterdagi muammolar tuğilgan. Şuning uçun I.ning asosiy maqsadi yangi yoxud ötmişdoşlar tomonidan hal etilmagan masalalarni topiş va islomga tayanilgan va uni quvvatlagan holda hal etiş bölgan. Islomda eng yuqori tabaqaga mansub faqihlargina şunday huquqqa (I. huquqiga) ega bölgan va ular mujtahidlar deb atalgan.
I., asosan, fiqhga.yuid masalalarda bölgan. Aqida va falsafaga oid masalalarda I. qiliş mumkin bölmagan. Örta asrlarda, aniqroği, 12-a.da ba'zi hokimlarning faqixlarni majbur qilib notöğri hukm çiqarişga urinişlaridan, noahil odamlarning I.ga özlarini urişlaridan ehtiyot qilib ulamolar, I. eşigi berkilganini e'lon qilganlar. Bu masalada xilof qilganlar köpçilikning qarşiligiga duçor bölganlar. Şu b-n birga goh-gohida I.ni da'vo qilganlar ham çiqib turgan. Bunday şaxslarga Ibn Taymiya va Ibn Qayim misol böla oladi. Ammo I. eşigi berkitilganligi holati hozirgaça davom etib kelmoqda. Yaqin orada biror kişining I. qilganligi tan olingani yöq. Ammo I. qiliş zarurligi tobora ortib borayotgani haqidagi da'vatlar eşitilmoqda. Şu maqsadda yangi paydo bölayotgan masalalarda I. qiliş uçun Islom davlatlari uyuşmasi, Islom olami robita-si, ba'zi bir mintaqa va davlatlarda Islom fiqhi akademiyalari taşkil qilingan va qilinmoqda.
Ahadjon Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЖТИҲОД (араб. — ғайрат қилиш, ин-тилиш) — шаръий ҳукмни ҳосил қилиш учун фақиҳнинг барча билим ва токатини ишга солиши. И. шаръий ҳукми келмаган ишнинг махсус қоидаларни ишга солиб шаръий ҳукмини аниқлаш учун қилинади. Муҳаммад (сав) тириклигида у кишидан бошқа одам И. килмаган. Бу мумкин ҳам эмас эди. И. 7-а. охирида вужудга келган. Бу вақтга келиб саҳобаларнинг Муҳаммад (сав) фаолиятлари, айтган сўзлари ҳа-қидаги хабарларида ихтилоф пайдо бўлган. Бундан ташкари, мусулмон жамоасидаги ҳаёт тарзининг ўзгариб бо-раётганлиги туфайли кўплаб ҳуқуқий характердаги муаммолар туғилган. Шунинг учун И.нинг асосий мақсади янги ёхуд ўтмишдошлар томонидан ҳал этилмаган масалаларни топиш ва исломга таянилган ва уни қувватлаган ҳолда ҳал этиш бўлган. Исломда энг юқори табақага мансуб фақиҳларгина шундай ҳуқуққа (И. ҳуқуқига) эга бўлган ва улар мужтаҳидлар деб аталган.
И., асосан, фиқҳга.юид масалаларда бўлган. Ақида ва фалсафага оид масалаларда И. қилиш мумкин бўлмаган. Ўрта асрларда, аниқроғи, 12-а.да баъзи ҳокимларнинг фақихларни мажбур қилиб нотўғри ҳукм чиқаришга уринишларидан, ноаҳил одамларнинг И.га ўзларини уришларидан эҳтиёт қилиб уламолар, И. эшиги беркилганини эълон қилганлар. Бу масалада хилоф қилганлар кўпчиликнинг қаршилигига дучор бўлганлар. Шу б-н бирга гоҳ-гоҳида И.ни даъво қилганлар ҳам чиқиб турган. Бундай шахсларга Ибн Таймия ва Ибн Қайим мисол бўла олади. Аммо И. эшиги беркитилганлиги ҳолати ҳозиргача давом этиб келмоқда. Яқин орада бирор кишининг И. қилганлиги тан олингани йўқ. Аммо И. қилиш зарурлиги тобора ортиб бораётгани ҳақидаги даъватлар эшитилмоқда. Шу мақсадда янги пайдо бўлаётган масалаларда И. қилиш учун Ислом давлатлари уюшмаси, Ислом олами робита-си, баъзи бир минтақа ва давлатларда Ислом фиқҳи академиялари ташкил қилинган ва қилинмоқда.
Аҳаджон Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.