Ijtimoiy falsafa
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 67–68-b. — ziyouz.com
Ijtimoiy falsafa - falsafa fanining jamiyat va uning taraqqiyoti qonuniyatlarini örganuvçi sohasi. I. f. insonlarning amaliy faoliyati va ular örtasidagi ijtimoiy munosabatlarni ham taxlil qiladi. Insonlar turli faoliyatlari jarayonida öz hayotlari uçun zarur bölgan moddiy va ma'naviy ne'matlarni, ma'naviy va ijtimoiy muhitni yaratadilar va bu ja-rayonda özaro turli munosabatlar örnatadilar. Bular i.ç., siyosiy, axloqiy, oilaviy va b. ijtimoiy munosabatlardir. Jamiyat esa özaro ijtimoiy munosabatlarda bölgan insonlardan taşkil topadi. Insonlarning turli faoliyati ular ijtimoiy hayotining asosiy maz-munini taşkil etadi va jamiyat ta-raqqiyotini belgilaydi. I.f. insonlar faoliyati va ijtimoiy munosabatlarining obyektiv va subyektiv tomonlarini taxlil qiladi. I.f.ning asosiy masalasi — insonlarning ongi, tafakkuri, borligi, turmuşidir. Bu, bir tomondan, ularning maqsadlari, iqtisodiy, siyosiy, axloqiy va h.k. möljallarini, ikkinçi tomondan, ular hayoti va faoliyatining obyektiv şartşaroitlarining özaro boğliqdigini öz içiga oladi. Jamiyat taraqqiyoti qrnuniyatlarini idealistik yoki materialistik talqin qiliş mumkin. Idealistik nazariya jamiyatdagi barça özgarişlarning sababçisi insonlarning ongi yoki dunyoviy ruh deb tuşuntiradi. Unga köra, jamiyatda insonlar ongli ravişda faoliyat körsatadilar, çunki ular biron-bir iş qilişdan oldin uni öz onglarida, tafakkurlarida uz maqsadlari va uning mohiyatini aqlan tasavvur qiladilar. Ya'ni, bajaradigan işlari, faoliyatlarining ğoyaviy, aqliy rejasi uning amaliy natijasidan oldin tuziladi. Bundan ong birlamçi, boşqa hamma narsa ikkilamçi, ongning mahsuli va ong tomonidan belgilanadi, moddiy va ma'naviy boyliklar, boşqa ijtimoiy hodisalar ongning, umuman inson hayotidagi ma'naviyatning mujassamlanişi va ifodasidir, deb talqin qilinadi. Bu insoniyat tarixida aqliy mehnatning jismoniy mehnatdan, ma'naviyatning moddiy i.ç.dan ajralib çiqişi b-n ham tasdiqdanadi, deb xulosa çiqariladi. Idealistik I. f. tarafdorlari asarlarida jamiyat va inson faoliyatining turli sohalariga oid xil-maxil fikrlar mavjud. Nemis mum-toz falsafasi vakillari I. Kant, G. Gegel, fransuz faylasuflari O. Kont va E. Dyurkxeym, hoz. zamon pozitivizmi, ekzistensializm va b. yönalişlar vakillarining ijtimoiy-falsafiy dunyoqaraşlari muhim ahamiyatga ega.
Materialistik nazariya esa barça özgarişlar negizida insonlarning moddiy turmuşi, ularning ijtimoiy borligi yotadi, deb tuşuntiradi. Bular ijtimoiy va individual ongning paydo bölişi va rivojlanişining obyektiv asosidir, deb hisoblaydi. Hozir ham idealistik va materialistik dunyoqaraşlar öz ahamiyati va dolzarbligini yöqotmagan. Ijtimoiy-falsafiy fikr sohasida mavjud bölgan köpçilik yönaliş va maktablar şu ikki oqim tarafdorlaridir. I. f. sohasidagi plyuralizm ijobiy ahamiyatga ega, çunki u ijtimoiy hayotdagi hodisalarni talqin qilişdagi biryoqlamalikdan voz keçişga, tarixiy jarayondagi moddiylik va ma'naviylikning özaro aloqasini çuqurroq taxlil qilişga imkon beradi. I. f. — tarix, sotsiologiya, siyosatşunoslik, ijtimoiy psixologiya, huquq, etika va b. ijtimoiy fanlar uçun metodologiya rolini öynaydi. I. f. dunyoqaraşni şakllantiriş, nazariy, uslubiy va voqeahodisalarni oldindan aytiş vazifalarini bajaradi. Dunyoqaraşni şakllantiriş vazifasi insonning jamiyatdagi örni, turmuşi, moddiy va ma'naviy şartşaroiti, hayot maqsadlari töğrisidagi masalalarni qamrab oladi. I.f.ning nazariy vazifasi ijtimoiy taraqqiyot jarayonining mohiyati, mazmuni va yönalişini asoslab beradi. Uslubiy vazifasi ijtimoiy hayotdagi ayrim hodisa va jarayonlarni turli ijtimoiy fanlar tomonidan tadqiq etişda uning qonuniyatlari va kridalaridan foydalanişdan iborat. I.f.ning oldindan aytiş (ba-şorat qiliş) vazifasi jamiyat, uning ayrim tomonlari taraqqiyoti, inson faoliyatining yaqin va bölajak oqibatlarini oldindan aytib berişdan iborat. I.f.ning mazkur vazifalari falsafiy tafakkur nazariyasi va uslubini egallagan har bir inson ongining takomillaşuvida namoyon böladi. Falsafiy tafakkur esa jamiyat taraqqiyotidagi ijtimoiy hodisalarni anglaş va amaliy vazifalarni hal qilişning muhim vositasidir.
Abdulhay Valiyev
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЖТИМОИЙ ФАЛСАФА - фалсафа фанининг жамият ва унинг тараққиёти қонуниятларини ўрганувчи соҳаси. И. ф. инсонларнинг амалий фаолияти ва улар ўртасидаги ижтимоий муносабатларни ҳам тахлил қилади. Инсонлар турли фаолиятлари жараёнида ўз ҳаётлари учун зарур бўлган моддий ва маънавий неъматларни, маънавий ва ижтимоий муҳитни яратадилар ва бу жа-раёнда ўзаро турли муносабатлар ўрнатадилар. Булар и.ч., сиёсий, ахлоқий, оилавий ва б. ижтимоий муносабатлардир. Жамият эса ўзаро ижтимоий муносабатларда бўлган инсонлардан ташкил топади. Инсонларнинг турли фаолияти улар ижтимоий ҳаётининг асосий маз-мунини ташкил этади ва жамият та-раққиётини белгилайди. И.ф. инсонлар фаолияти ва ижтимоий муносабатларининг объектив ва субъектив томонларини тахлил қилади. И.ф.нинг асосий масаласи — инсонларнинг онги, тафаккури, борлиги, турмушидир. Бу, бир томондан, уларнинг мақсадлари, иқтисодий, сиёсий, ахлоқий ва ҳ.к. мўлжалларини, иккинчи томондан, улар ҳаёти ва фаолиятининг объектив шартшароитларининг ўзаро боғлиқдигини ўз ичига олади. Жамият тараққиёти қрнуниятларини идеалистик ёки материалистик талқин қилиш мумкин. Идеалистик назария жамиятдаги барча ўзгаришларнинг сабабчиси инсонларнинг онги ёки дунёвий руҳ деб тушунтиради. Унга кўра, жамиятда инсонлар онгли равишда фаолият кўрсатадилар, чунки улар бирон-бир иш қилишдан олдин уни ўз онгларида, тафаккурларида уз мақсадлари ва унинг моҳиятини ақлан тасаввур қиладилар. Яъни, бажарадиган ишлари, фаолиятларининг ғоявий, ақлий режаси унинг амалий натижасидан олдин тузилади. Бундан онг бирламчи, бошқа ҳамма нарса иккиламчи, онгнинг маҳсули ва онг томонидан белгиланади, моддий ва маънавий бойликлар, бошқа ижтимоий ҳодисалар онгнинг, умуман инсон ҳаётидаги маънавиятнинг мужассамланиши ва ифодасидир, деб талқин қилинади. Бу инсоният тарихида ақлий меҳнатнинг жисмоний меҳнатдан, маънавиятнинг моддий и.ч.дан ажралиб чиқиши б-н ҳам тасдиқданади, деб хулоса чиқарилади. Идеалистик И. ф. тарафдорлари асарларида жамият ва инсон фаолиятининг турли соҳаларига оид хил-махил фикрлар мавжуд. Немис мум-тоз фалсафаси вакиллари И. Кант, Г. Гегель, француз файласуфлари О. Конт ва Э. Дюркхейм, ҳоз. замон позитивизми, экзистенциализм ва б. йўналишлар вакилларининг ижтимоий-фалсафий дунёқарашлари муҳим аҳамиятга эга.
Материалистик назария эса барча ўзгаришлар негизида инсонларнинг моддий турмуши, уларнинг ижтимоий борлиги ётади, деб тушунтиради. Булар ижтимоий ва индивидуал онгнинг пайдо бўлиши ва ривожланишининг объектив асосидир, деб ҳисоблайди. Ҳозир ҳам идеалистик ва материалистик дунёқарашлар ўз аҳамияти ва долзарблигини йўқотмаган. Ижтимоий-фалсафий фикр соҳасида мавжуд бўлган кўпчилик йўналиш ва мактаблар шу икки оқим тарафдорларидир. И. ф. соҳасидаги плюрализм ижобий аҳамиятга эга, чунки у ижтимоий ҳаётдаги ҳодисаларни талқин қилишдаги бирёқламаликдан воз кечишга, тарихий жараёндаги моддийлик ва маънавийликнинг ўзаро алоқасини чуқурроқ тахлил қилишга имкон беради. И. ф. — тарих, социология, сиёсатшунослик, ижтимоий психология, ҳуқуқ, этика ва б. ижтимоий фанлар учун методология ролини ўйнайди. И. ф. дунёқарашни шакллантириш, назарий, услубий ва воқеаҳодисаларни олдиндан айтиш вазифаларини бажаради. Дунёқарашни шакллантириш вазифаси инсоннинг жамиятдаги ўрни, турмуши, моддий ва маънавий шартшароити, ҳаёт мақсадлари тўғрисидаги масалаларни қамраб олади. И.ф.нинг назарий вазифаси ижтимоий тараққиёт жараёнининг моҳияти, мазмуни ва йўналишини асослаб беради. Услубий вазифаси ижтимоий ҳаётдаги айрим ҳодиса ва жараёнларни турли ижтимоий фанлар томонидан тадқиқ этишда унинг қонуниятлари ва кридаларидан фойдаланишдан иборат. И.ф.нинг олдиндан айтиш (ба-шорат қилиш) вазифаси жамият, унинг айрим томонлари тараққиёти, инсон фаолиятининг яқин ва бўлажак оқибатларини олдиндан айтиб беришдан иборат. И.ф.нинг мазкур вазифалари фалсафий тафаккур назарияси ва услубини эгаллаган ҳар бир инсон онгининг такомиллашувида намоён бўлади. Фалсафий тафаккур эса жамият тараққиётидаги ижтимоий ҳодисаларни англаш ва амалий вазифаларни ҳал қилишнинг муҳим воситасидир.
Абдулҳай Валиев
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.