Ijtimoiy ta'minot
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 65–66-b. — ziyouz.com
Ijtimoiy ta'minot - keksaygan, mehnatga layoqatsiz bölgan va boquvçisini yöqotgan fuqarolarga moddiy, tibbiy va ijtimoiy yordam körsatiş böyiça davlat tomonidan belgilangan ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlar tizimi. Ijtimoiy himoyaning muhim tarmoği.
I.t. töğridan-töğri davlat byudjetidgn ajratiladigan mablağlari, homiylar (turli jamğarma va taşkilotlar, yuridik va jismoniy şaxslar) mablağlari hisobidan amalga oşiriladi. I.t. miqdori va taqdim etiş tartibi milliy urf-odatlar va xalqaro meyorlarga asosan işlab çiqilgan qonunçilik hamda davlatning iqtisodiy imkoniyati doirasida amalga oşiriladi. Pensiyalar (keksalik böyiça, nogironlik böyiça, boquvçisini yö-qotganlik böyiça va ijtimoiy nafaqap&ö (nogiron bolalarga, bolalikdan nogironlarga, işlamagan yolğiz nogiron va kek-salarga) tölovlari I.t.ning eng muhim turlari hisoblanadi. Qari-yalar va nogironlarga ijtimoiy xizmat körsatiş — nogironlarni «Mu-ruvvat» uylariga, yolğiz qariyalarni «Sahovat» uylariga joylaştiriş, muhtojlarni protez-ortopediya va harakatlaniş vositalari b-n ta'minlaş, nogiron bolalarni kasbga öqitiş va işga joylaşişda yordam körsatiş, pensionerlarni sanatoriy va dam oliş uylarida soğlomlaştiriş, ularga şahar jamoa transportlaridan foydalanişda, turar joy, maişiy xizmat va soliklarga aloqador imtiyozlar beriş I.t.da katta rol öynaydi.
Özbekistonda I.t. tizimi 20-a.ning 20-y.lari boşidan şakllana boşlangan.
Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişganidan söng 90-y. lar boşidan bozor munosabatlariga ötiş va ijtimoiy-iqtisodiy tizimni isloh qiliş davrida aholini, ayniqsa no-çor guruxlarni aniq manzilli va maqsadli ijtimoiy himoya qiliş tizimi barpo etildi, pensiya jamğarmasi, ijtimoiy nafaqalar, pensiyalar va nafaqalar indeksatsiyasi kabi tuşunçalar va tuzilmalar amal qila boşladi.
Özbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti töğrisida»gi 1993 y. 3 sent. dagi Qonu-nida pensiyalar miqdori mehnat sta-ji va örtaça iş haqita yanada uzviy boğlandi. Pensiya va ijtimoiy nafaqalar tuşunçalariga aniqpik kiritilib, pensiya — mehnat stajiga köra qölga kiritilgan huquq, ijtimoiy nafaqa esa muhtojlarga davlat tomonidan körsatiladigan yordam deb belgilab qöyildi. I.t.ning ançagina qismi ayrim toifadagi fuqarolarga imtiyozlar beriş, ularni umumiy qoidalarning talablari va majburiyatlaridan töliq yoki qisman ozod qilişdan iborat. Hoz. davrda 1,2 mln.dan or-tiq pensionerlar va nogironlar 18 turdagi imtiyezlar (şifokor retseptiga asosan bepul dori-darmon oliş, protez-ortopediya mahsulotlari b-n ta'minlaniş, nogironlar aravaçalari oliş, avtomaşina benzini uçun tovon puli oliş, mol-mulk, yer soligidan ozod etiş va b.)dan foydalanmoqda, har oyda ularga meyorlangan har xil oziq-ovqat va kir yuviş vositalari bepul yetkazib beriladi.
2001 y. 13 fev.da aholini ijtimoiy himoyasi böyiça davlat boşqaruvini mukammalaştiriş maqsadlarida Mehnat vazirligi va Ijtimoiy ta'minot vazirligi birlaştirilib, Özbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qiliş vazirligi taşkil etildi. I.t. tizimida Qoraqalpoğiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qiliş vazirligi, 12 viloyat va Toşkent ş. Mehnat va aholini ijtimoiy muhof-za qiliş boşqarmalari, 213 tuman va şahar ijtimoiy bölimi, 26 «Muruv-vat» va 8 «Sahovat» qariyalar uylari, Uruş va mehnat faxriylari respublika pansionata (1970), «Nuroniy» (Toşkentda), «Oltiariq» (1979) va «Tovoqsoy» (1971), «Kosonsoy» (2002) sanatoriylari, Nogironlarni tibbiy-ijtimoiy va kasb böyiça soğlomlaştiriş milliy markazi va uning 10 ta mintaqaviy markazlari, Tayançharakat qiliş tizimi buzilgan nogironlarni soğlomlaştiriş respublika markazi, 180 tibbiy-mehnat ekspertiza komissiyalari (TMEK), 3 ta nogiron bolalar uçun kasb-hunar bilim yurtlari aholiga xizmat körsatadi. I.t. sohasi uçun oliy va örta ma'lumotli kadrlar Özbekiston milliy un-ti, Toşkent davlat iqtisodiyot unti Toşkent moliya in-ti, Toşkent ijtimoiy ta'minot huquqşunoslik texnikumi (1967)da tayyorlanadi.
Özbekiston Respublikasida pensiya jamğarmasi mablağlari hisobidan pensiya va ijtimoiy nafaqalar tölaş uçun qilingan xarajatlar 283897 mln. sömni taşkil etdi (2001; 1995 y.da 15878,4 mln. söm). Özbekistondagi pensionerlar soni va tarkibi jadvalda berilgan.
Oqiljon Obidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЖТИМОИЙ ТАЪМИНОТ - кексайган, меҳнатга лаёқатсиз бўлган ва боқувчисини йўқотган фуқароларга моддий, тиббий ва ижтимоий ёрдам кўрсатиш бўйича давлат томонидан белгиланган ижтимоий-иқтисодий тадбирлар тизими. Ижтимоий ҳимоянинг муҳим тармоғи.
И.т. тўғридан-тўғри давлат бюджетидгн ажратиладиган маблағлари, ҳомийлар (турли жамғарма ва ташкилотлар, юридик ва жисмоний шахслар) маблағлари ҳисобидан амалга оширилади. И.т. миқдори ва тақдим этиш тартиби миллий урф-одатлар ва халқаро меъёрларга асосан ишлаб чиқилган қонунчилик ҳамда давлатнинг иқтисодий имконияти доирасида амалга оширилади. Пенсиялар (кексалик бўйича, ногиронлик бўйича, боқувчисини йў-қотганлик бўйича ва ижтимоий нафақап&ў (ногирон болаларга, болаликдан ногиронларга, ишламаган ёлғиз ногирон ва кек-саларга) тўловлари И.т.нинг энг муҳим турлари ҳисобланади. Қари-ялар ва ногиронларга ижтимоий хизмат кўрсатиш — ногиронларни «Му-рувват» уйларига, ёлғиз қарияларни «Саҳоват» уйларига жойлаштириш, муҳтожларни протез-ортопедия ва ҳаракатланиш воситалари б-н таъминлаш, ногирон болаларни касбга ўқитиш ва ишга жойлашишда ёрдам кўрсатиш, пенсионерларни санаторий ва дам олиш уйларида соғломлаштириш, уларга шаҳар жамоа транспортларидан фойдаланишда, турар жой, маиший хизмат ва соликларга алоқадор имтиёзлар бериш И.т.да катта роль ўйнайди.
Ўзбекистонда И.т. тизими 20-а.нинг 20-й.лари бошидан шакллана бошланган.
Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришганидан сўнг 90-й. лар бошидан бозор муносабатларига ўтиш ва ижтимоий-иқтисодий тизимни ислоҳ қилиш даврида аҳолини, айниқса но-чор гурухларни аниқ манзилли ва мақсадли ижтимоий ҳимоя қилиш тизими барпо этилди, пенсия жамғармаси, ижтимоий нафақалар, пенсиялар ва нафақалар индексацияси каби тушунчалар ва тузилмалар амал қила бошлади.
Ўзбекистон Республикасининг «Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги 1993 й. 3 сент. даги Қону-нида пенсиялар миқдори меҳнат ста-жи ва ўртача иш ҳақита янада узвий боғланди. Пенсия ва ижтимоий нафақалар тушунчаларига аниқпик киритилиб, пенсия — меҳнат стажига кўра қўлга киритилган ҳуқуқ, ижтимоий нафақа эса муҳтожларга давлат томонидан кўрсатиладиган ёрдам деб белгилаб қўйилди. И.т.нинг анчагина қисми айрим тоифадаги фуқароларга имтиёзлар бериш, уларни умумий қоидаларнинг талаблари ва мажбуриятларидан тўлиқ ёки қисман озод қилишдан иборат. Ҳоз. даврда 1,2 млн.дан ор-тиқ пенсионерлар ва ногиронлар 18 турдаги имтиезлар (шифокор рецептига асосан бепул дори-дармон олиш, протез-ортопедия маҳсулотлари б-н таъминланиш, ногиронлар аравачалари олиш, автомашина бензини учун товон пули олиш, мол-мулк, ер солигидан озод этиш ва б.)дан фойдаланмоқда, ҳар ойда уларга меъёрланган ҳар хил озиқ-овқат ва кир ювиш воситалари бепул етказиб берилади.
2001 й. 13 фев.да аҳолини ижтимоий ҳимояси бўйича давлат бошқарувини мукаммалаштириш мақсадларида Меҳнат вазирлиги ва Ижтимоий таъминот вазирлиги бирлаштирилиб, Ўзбекистон Республикаси Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлиги ташкил этилди. И.т. тизимида Қорақалпоғистон Республикаси Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлиги, 12 вилоят ва Тошкент ш. Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳоф-за қилиш бошқармалари, 213 туман ва шаҳар ижтимоий бўлими, 26 «Мурув-ват» ва 8 «Саҳоват» қариялар уйлари, Уруш ва меҳнат фахрийлари республика пансионата (1970), «Нуроний» (Тошкентда), «Олтиариқ» (1979) ва «Товоқсой» (1971), «Косонсой» (2002) санаторийлари, Ногиронларни тиббий-ижтимоий ва касб бўйича соғломлаштириш миллий маркази ва унинг 10 та минтақавий марказлари, Таянчҳаракат қилиш тизими бузилган ногиронларни соғломлаштириш республика маркази, 180 тиббий-меҳнат экспертиза комиссиялари (ТМЭК), 3 та ногирон болалар учун касб-ҳунар билим юртлари аҳолига хизмат кўрсатади. И.т. соҳаси учун олий ва ўрта маълумотли кадрлар Ўзбекистон миллий ун-ти, Тошкент давлат иқтисодиёт унти Тошкент молия ин-ти, Тошкент ижтимоий таъминот ҳуқуқшунослик техникуми (1967)да тайёрланади.
Ўзбекистон Республикасида пенсия жамғармаси маблағлари ҳисобидан пенсия ва ижтимоий нафақалар тўлаш учун қилинган харажатлар 283897 млн. сўмни ташкил этди (2001; 1995 й.да 15878,4 млн. сўм). Ўзбекистондаги пенсионерлар сони ва таркиби жадвалда берилган.
Оқилжон Обидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.