Ijtimoiy tuzum
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 66–67-b. — ziyouz.com
Ijtimoiy tuzum - jamiyatning muayyan taraqqiyot bosqiçiga xos bölgan ijtimoiy munosabatlar tizimi. I.t. jamiyatda qanday ijtimoiy munosabatlar amal kilişini aks ettiradi. Jamiyat odamlar va ular örtasidagi munosabatlardan taşkil topadi. Ularning özaro munosabatlari, şu jamiyatdagi tartib-qoidalar, mulkka egalik qiliş, i.ç. munosabatlari şakli jamiyatning kan-day tuzumda ekanligini körsatadi. Har qanday I.t. asosida iktisodiy munosabatlar yetakçi rol öynaydi. Ijtimoiy munosabatlar va uning boşka şakllari bir-birini töldirib, yaxlit tizimni taşkil etadi. Şörolar tuzumida ijtimoiy mulkning roli haddan taşqari kuçaytirilib, xususiy mulk taqiqga uçradi. Natijada şaxs mulkidan be-gonalaşib, öz mulkiga egalik qiliş huquqidan mahrum bölib qoldi. Bu holat jamiyatning iktisodiy asosi yemirilib borişiga yöl oçdi va oxiroqibatda mazkur totalitar tuzumning özi yemirildi. Marksistik konsepsiyada I.t. tuşunçasi formatsiyalar nuqtai nazaridan talqin etilib, har bir ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyaga mos keluvçi I.t. qaror topişi hakidagi ğoya ilgari surilgan. I.t. tuşunçasi öta siyosiylaştirilib, u sinfiy kuraş nuqtai nazaridan tuşuntirilgan. Marksizmda jamiyat tarixida bölib ötgan tuzumlarni sinflar paydo bölgunça ötgan tuzumlar, sinfiy tuzumlar va sinfsiz tuzumlarga ajratib körsatilgan. Unda sinflargaça davr ibtidoiy tuzum deb atalgan, sinfiy tuzum esa ikkiga ajratib talqin etilgan. Ularning birinçisi — antagonistik sinflar tuzumi: quldorlik, feodal va ka-pitalistik tuzum, ikkinçisi — no-antagonistik sinflar tuzumi — sotsi-alistik tuzum va nihoyat sinfsiz tuzum — kommunizm hisoblangan. Marksistik konsepsiyada sotsializm va kommunizm tuzumlari umumiy nom b-n kommunistik tuzum deb atalgan. Sotsializm kommunistik tuzumning quyi bosqiçi (bunda bir-biriga dust sinflar böladi), kommunizm esa kommunistik (sinflarsiz) tuzumning oliy boskiçi deb hisoblangan. Bunda I.t,larning biridan ikkinçisiga utişi va rivojlanişining asosiy omili sinfiy kuraş deb uktirilgan. Bu b-n marksist-mafkuraçilar jamiyatni bir-biriga qaramaqarşi kuçlarga ajratib taşlagan. Bu kuçlardan bir tomonini ilgor, ikkinçi tomonini esa reaksion kuçlar deb atagan. Şun-day qilib, marksistik mafkura jamiyatning asosini taşkil etuvçi ijtimoiy guruhlariş bir-biri b-n kelişmaydigan duşman kuçlar deb e'lon qilib, ularni bir-biriga qaramaqarşi qöyadi. Şu tariqa marksizmda so-sialistik tuzum, garçi uning işlab çiqaruvçi kuçlari kapitalistik tu-zumdagi davlatlar singari rivojlanmagan bölsa ham, ijtimoiy taraqqiyotda yuqori poğonada turadi deb ta'kidlanadi. Bu jamiyat taraqqiyotining obyektiv qonuniyatlariga zid xulosa edi. Jamiyatşunoslikda I.t.ga marksistik yondaşişdan taşkari etnik, sivilizatsiyaviy, iktisodiy, texnologik, diniy yondaşişlar ham mavjuddir. Ularning umumiy jihati mazkur masalani ijtimoiy munosabatlarning muayyan şakliga tayanib aks ettirişi- ijtimoiy himoyadadir. Aslida I.t. tuşunçasi jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlar qanday rivojlanganligini körsatuvçi tuşunça, xolos. Ijtimoiy munosabatlar qançalik rivojlangan bölsa, i.ç., texnika va texnologiya ham şunçalik rivojlangan böladi, bu esa, öz navbatida, ijtimoiy taraqqiyotning yuksaliş dara-jasini belgilaydi. I.t.ning ravnaqi ijtimoiy munosabatlarning rivojlanişiga boğliq bölsa, jamiyatning holati undagi ijtimoiy munosabatlar tizimiga boğliqdir. Ijtimoiy munosabatlarning ravnaqi, öz navbatida, işlab çiqaruvçi kuçlarning, texnika va texnologiyaning rivojlanişiga sabab böladi. Demak, jamiyat taraqqiyoti I.t. taraqqiyoti b-n çambarças boglangandir.
Hoz. paytda Özbekistonda bozor iqti-sodiyotiga asoslangan demokratik ijtimoiy munosabatlarni ifodalovçi I.t. qaror topmoqda.
Ad.: Mustaqillik mafkurasi va Özbekistonda demokratik jamiyat qurişning ikti-sodiy, ijtimoiy va ma'naviy negizlari, T., 2001.
Baxtiyor Törayev, Rözimboy Reimboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЖТИМОИЙ ТУЗУМ - жамиятнинг муайян тараққиёт босқичига хос бўлган ижтимоий муносабатлар тизими. И.т. жамиятда қандай ижтимоий муносабатлар амал килишини акс эттиради. Жамият одамлар ва улар ўртасидаги муносабатлардан ташкил топади. Уларнинг ўзаро муносабатлари, шу жамиятдаги тартиб-қоидалар, мулкка эгалик қилиш, и.ч. муносабатлари шакли жамиятнинг кан-дай тузумда эканлигини кўрсатади. Ҳар қандай И.т. асосида иктисодий муносабатлар етакчи роль ўйнайди. Ижтимоий муносабатлар ва унинг бошка шакллари бир-бирини тўлдириб, яхлит тизимни ташкил этади. Шўролар тузумида ижтимоий мулкнинг роли ҳаддан ташқари кучайтирилиб, хусусий мулк тақиқга учради. Натижада шахс мулкидан бе-гоналашиб, ўз мулкига эгалик қилиш ҳуқуқидан маҳрум бўлиб қолди. Бу ҳолат жамиятнинг иктисодий асоси емирилиб боришига йўл очди ва охироқибатда мазкур тоталитар тузумнинг ўзи емирилди. Марксистик концепцияда И.т. тушунчаси формациялар нуқтаи назаридан талқин этилиб, ҳар бир ижтимоий-иқтисодий формацияга мос келувчи И.т. қарор топиши ҳакидаги ғоя илгари сурилган. И.т. тушунчаси ўта сиёсийлаштирилиб, у синфий кураш нуқтаи назаридан тушунтирилган. Марксизмда жамият тарихида бўлиб ўтган тузумларни синфлар пайдо бўлгунча ўтган тузумлар, синфий тузумлар ва синфсиз тузумларга ажратиб кўрсатилган. Унда синфларгача давр ибтидоий тузум деб аталган, синфий тузум эса иккига ажратиб талқин этилган. Уларнинг биринчиси — антагонистик синфлар тузуми: қулдорлик, феодал ва ка-питалистик тузум, иккинчиси — но-антагонистик синфлар тузуми — соци-алистик тузум ва ниҳоят синфсиз тузум — коммунизм ҳисобланган. Марксистик концепцияда социализм ва коммунизм тузумлари умумий ном б-н коммунистик тузум деб аталган. Социализм коммунистик тузумнинг қуйи босқичи (бунда бир-бирига дуст синфлар бўлади), коммунизм эса коммунистик (синфларсиз) тузумнинг олий боскичи деб ҳисобланган. Бунда И.т,ларнинг биридан иккинчисига утиши ва ривожланишининг асосий омили синфий кураш деб уктирилган. Бу б-н марксист-мафкурачилар жамиятни бир-бирига қарамақарши кучларга ажратиб ташлаган. Бу кучлардан бир томонини илгор, иккинчи томонини эса реакцион кучлар деб атаган. Шун-дай қилиб, марксистик мафкура жамиятнинг асосини ташкил этувчи ижтимоий гуруҳлариш бир-бири б-н келишмайдиган душман кучлар деб эълон қилиб, уларни бир-бирига қарамақарши қўяди. Шу тариқа марксизмда со-циалистик тузум, гарчи унинг ишлаб чиқарувчи кучлари капиталистик ту-зумдаги давлатлар сингари ривожланмаган бўлса ҳам, ижтимоий тараққиётда юқори поғонада туради деб таъкидланади. Бу жамият тараққиётининг объектив қонуниятларига зид хулоса эди. Жамиятшуносликда И.т.га марксистик ёндашишдан ташкари этник, цивилизациявий, иктисодий, технологик, диний ёндашишлар ҳам мавжуддир. Уларнинг умумий жиҳати мазкур масалани ижтимоий муносабатларнинг муайян шаклига таяниб акс эттириши- ижтимоий ҳимоядадир. Аслида И.т. тушунчаси жамиятдаги ижтимоий муносабатлар қандай ривожланганлигини кўрсатувчи тушунча, холос. Ижтимоий муносабатлар қанчалик ривожланган бўлса, и.ч., техника ва технология ҳам шунчалик ривожланган бўлади, бу эса, ўз навбатида, ижтимоий тараққиётнинг юксалиш дара-жасини белгилайди. И.т.нинг равнақи ижтимоий муносабатларнинг ривожланишига боғлиқ бўлса, жамиятнинг ҳолати ундаги ижтимоий муносабатлар тизимига боғлиқдир. Ижтимоий муносабатларнинг равнақи, ўз навбатида, ишлаб чиқарувчи кучларнинг, техника ва технологиянинг ривожланишига сабаб бўлади. Демак, жамият тараққиёти И.т. тараққиёти б-н чамбарчас боглангандир.
Ҳоз. пайтда Ўзбекистонда бозор иқти-содиётига асосланган демократик ижтимоий муносабатларни ифодаловчи И.т. қарор топмоқда.
Ад.: Мустақиллик мафкураси ва Ўзбекистонда демократик жамият қуришнинг икти-содий, ижтимоий ва маънавий негизлари, Т., 2001.
Бахтиёр Тўраев, Рўзимбой Реимбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.