Ikki pallalilar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90–91-b. — ziyouz.com
Ikki pallalilar IKKI PALLALILAR, plastinkajabralilar (Bivalvia, Lamel-libranchiat) — mollyuskalar tipining sinfi. Tanasining uz. bir neça mm dan 1,5 m gaça, vazni 30 kg, ba'zan 200 kg gaça (tridakna), bilaterial simmet-riyali, yon tomondan yassilangan gavda va oyoqdan iborat. Boşi bölmaydi. Köpçiligining oyoği bitta, ponasimon; tuban tuzilgan turlarida yassi; harakatsiz yopişib yaşaydigan turlarining oyoği reduksiyaga uçragan (mi-diyalar, dreyssenalar) yoki yöqolib ketgan (ustritsalar). Köpçilik I.p. oyoğidagi bissus bezlari işlab çiqaradigan bissus iplari yordamida sub-stratga mahkam yopişib olib yaşaydi. Tanasi mantiya b-n qoplangan. Çiğanoği tanasini yon tomondan yopib turuvçi ikkita palladan iborat. Çiğanoğining içki tomoni köpinça sadaf b-n qoplangan. Pallalar çetida çiğanoqni yopuvçi qulf (tiş) hosil qiladigan ösimtasi böladi. Çiğanoq pallalarining oldingi va keyingi içki yuzasida yopuvçi muskullar bor. Ayrim I.p. (marvariddorlar, midiyalar) mantiya-siga tuşgan yot zarralar (qum)ni sadaf b-n örab olib, marvarid hosil qiladi. Jigari 3 bölakdan iborat. Jabralari köpçiligida plastinkaga öxşaş (sinfning ikkinçi nomi ana şundan kelib çiqqan). Nerv sistemasi 3 juft gangliydan iborat. Sezgi organlari kuçsiz rivojlangan. Qon aylaniş sistemasi oçiq; ayiriş sistemasi uzun tasmasimon buyrakdan iborat. Köpçilik I.p. ayrim jinsli; ayrim turlarida jinsiy dimorfizm yaxşi rivojlangan. Öruğlanişi taşqi, liçinkasi erkin suzib yuradigan veligir yoki gloxidiy. Ayrim turlari tuxumlari va liçinkalarini jabralarida olib yuradi. 20000 ga yaqin turi bor, asosan, dengizlarda tarqalgan. Çuçuk suvlarda sadafdorlar, marvariddorlar va baqaçanoqlar tarqalgan. Suv tubida yaşaydi. Suvni filtrlovçi detritofaglar, plantofaglar, ba'zi turlari yirtqiç. Baliqlar va b. dengiz hayvonlariga oziq böladi. Ayrim turlari toş yoki yoğoçni teşiş xususiyatiga ega. Bir qança turlari kemalar korpusi va gidrotexnik qurilmalarga katta ziyon keltiradi. Göşti uçun ovlanadi (midiyalar, ustritsalar). Ayrim turlari (marvariddorlar) marvarid oliş va göşt uçun boqiladi. Ba'zi I.p. suv quşlari parazitlarining oraliq xöjayini hisoblanadi. Baqaçanoqning liçinkasi çuçuk suv baliklari terisida parazitlik qiladi. Özbekiston suv hav-zalarida I.p. mollyuskalarning 52 turi tarqalgan, jumladan, 5 turi endemik bölib, Özbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.
Ad.: Mavlonov O., Hurramov Ş., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 1998.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИККИ ПАЛЛАЛИЛАР, пластинкажабралилар (Bivalvia, Lamel-libranchiat) — моллюскалар типининг синфи. Танасининг уз. бир неча мм дан 1,5 м гача, вазни 30 кг, баъзан 200 кг гача (тридакна), билатериал симмет-рияли, ён томондан яссиланган гавда ва оёқдан иборат. Боши бўлмайди. Кўпчилигининг оёғи битта, понасимон; тубан тузилган турларида ясси; ҳаракатсиз ёпишиб яшайдиган турларининг оёғи редукцияга учраган (ми-диялар, дрейссеналар) ёки йўқолиб кетган (устрицалар). Кўпчилик И.п. оёғидаги биссус безлари ишлаб чиқарадиган биссус иплари ёрдамида суб-стратга маҳкам ёпишиб олиб яшайди. Танаси мантия б-н қопланган. Чиғаноғи танасини ён томондан ёпиб турувчи иккита палладан иборат. Чиғаноғининг ички томони кўпинча садаф б-н қопланган. Паллалар четида чиғаноқни ёпувчи қулф (тиш) ҳосил қиладиган ўсимтаси бўлади. Чиғаноқ паллаларининг олдинги ва кейинги ички юзасида ёпувчи мускуллар бор. Айрим И.п. (марвариддорлар, мидиялар) мантия-сига тушган ёт зарралар (қум)ни садаф б-н ўраб олиб, марварид ҳосил қилади. Жигари 3 бўлакдан иборат. Жабралари кўпчилигида пластинкага ўхшаш (синфнинг иккинчи номи ана шундан келиб чиққан). Нерв системаси 3 жуфт ганглийдан иборат. Сезги органлари кучсиз ривожланган. Қон айланиш системаси очиқ; айириш системаси узун тасмасимон буйракдан иборат. Кўпчилик И.п. айрим жинсли; айрим турларида жинсий диморфизм яхши ривожланган. Ўруғланиши ташқи, личинкаси эркин сузиб юрадиган велигир ёки глохидий. Айрим турлари тухумлари ва личинкаларини жабраларида олиб юради. 20000 га яқин тури бор, асосан, денгизларда тарқалган. Чучук сувларда садафдорлар, марвариддорлар ва бақачаноқлар тарқалган. Сув тубида яшайди. Сувни фильтрловчи детритофаглар, плантофаглар, баъзи турлари йиртқич. Балиқлар ва б. денгиз ҳайвонларига озиқ бўлади. Айрим турлари тош ёки ёғочни тешиш хусусиятига эга. Бир қанча турлари кемалар корпуси ва гидротехник қурилмаларга катта зиён келтиради. Гўшти учун овланади (мидиялар, устрицалар). Айрим турлари (марвариддорлар) марварид олиш ва гўшт учун боқилади. Баъзи И.п. сув қушлари паразитларининг оралиқ хўжайини ҳисобланади. Бақачаноқнинг личинкаси чучук сув баликлари терисида паразитлик қилади. Ўзбекистон сув ҳав-заларида И.п. моллюскаларнинг 52 тури тарқалган, жумладан, 5 тури эндемик бўлиб, Ўзбекистон Қизил китобига киритилган.
Ад.: Мавлонов О., Ҳуррамов Ш., Умуртқасизлар зоологияси, Т., 1998.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.