Ikki xil nafas oluvçilar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 93-b. — ziyouz.com
Ikki xil nafas oluvçilar (Dipnoi yoki Dipneustomorpha) — su-yakli baliqlar kenja sinfi (yoki kat-ta turkumi). Devon davridan ma'lum. Köpçilik turlari Perm davridan keyin qirilib ketgan. Suvda yaşaşga moslaşgan organlari (jabralar) b-n bir qatorda atmosfera havosidan nafas olişga imkon beradigan organlari (öpkasi) ham böladi. Skeletining, asosan, toğaydan iborat bölişi, xor-dasining hayoti davomida saqlanib qolişi, umurtqa poğonasining yaxşi rivojlanmaganligi I.x.n.o.ning sodda tuzilganligini körsatadi. Şuning b-n birga suyaklar bölişi, öpka b-n nafas olişi, yurak bölmasida uni bölib turuvçi bölmaça bölişi, boş miyaning kuçli rivojlanganligi ularning öziga xos belgilari hisoblanadi. Juft suzgiçlari uzun, segmentlarga bölingan 3 turkumi bölgan. Hoz. I.x,-n.o. çuçuk suvlarda yaşaydi; bir öpka-' lilar (Monopneumones) va ikki öpkalilar (Dipnumones) turkumlariga bölinadi. Bir öpkalilarning yagona turi muguztiş (Neoceratodus forsteri) Şim.şarqiy Avstraliyaning Kvinslend daryosida yaşaydi; tanasi yöğon (uz. 175 sm gaça), juft suzgiçlari — bargsimon, tangaçalari yirik, suzgiç pufagi (öpkasi) bitta. Ikki öpkalilarning tanasi çöziq, tangaçalari mayda, juft suzgiçlari ipsimon, suzgiç pufagi (öpkasi) — ikkita. Bir neça turi ma'lum. Protopterlarning 4 turi tropik Afrikaning sayoz suvlarida yaşaydi, uz. 30 sm dan 2 m gaça. Qurğoqçilik paytida qurib qoladigan suv havzalarida loydan qazigan inlarida uyquga ketadi. Jan. Amerikaning Amazonka daryosi havzasida uçraydigan lepidosiren (Lepidosiren paradoxa) ham qurğokçilikni xuddi şu holatda ötkazadi. I.x.n.o. har xil umurtqasizlar, baliqlar va b. suv hayvonlari b-n oziqlanadi. Protoptera va lepidosiren ovlanadi; muguztiş muhofaza qilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИККИ ХИЛ НАФАС ОЛУВЧИЛАР (Dipnoi ёки Dipneustomorpha) — су-якли балиқлар кенжа синфи (ёки кат-та туркуми). Девон давридан маълум. Кўпчилик турлари Пермь давридан кейин қирилиб кетган. Сувда яшашга мослашган органлари (жабралар) б-н бир қаторда атмосфера ҳавосидан нафас олишга имкон берадиган органлари (ўпкаси) ҳам бўлади. Скелетининг, асосан, тоғайдан иборат бўлиши, хор-дасининг ҳаёти давомида сақланиб қолиши, умуртқа поғонасининг яхши ривожланмаганлиги И.х.н.о.нинг содда тузилганлигини кўрсатади. Шунинг б-н бирга суяклар бўлиши, ўпка б-н нафас олиши, юрак бўлмасида уни бўлиб турувчи бўлмача бўлиши, бош миянинг кучли ривожланганлиги уларнинг ўзига хос белгилари ҳисобланади. Жуфт сузгичлари узун, сегментларга бўлинган 3 туркуми бўлган. Ҳоз. И.х,-н.о. чучук сувларда яшайди; бир ўпка-’ лилар (Monopneumones) ва икки ўпкалилар (Dipnumones) туркумларига бўлинади. Бир ўпкалиларнинг ягона тури мугузтиш (Neoceratodus forsteri) Шим.шарқий Австралиянинг Квинсленд дарёсида яшайди; танаси йўғон (уз. 175 см гача), жуфт сузгичлари — баргсимон, тангачалари йирик, сузгич пуфаги (ўпкаси) битта. Икки ўпкалиларнинг танаси чўзиқ, тангачалари майда, жуфт сузгичлари ипсимон, сузгич пуфаги (ўпкаси) — иккита. Бир неча тури маълум. Протоптерларнинг 4 тури тропик Африканинг саёз сувларида яшайди, уз. 30 см дан 2 м гача. Қурғоқчилик пайтида қуриб қоладиган сув ҳавзаларида лойдан қазиган инларида уйқуга кетади. Жан. Американинг Амазонка дарёси ҳавзасида учрайдиган лепидосирен (Lepidosiren paradoxa) ҳам қурғокчиликни худди шу ҳолатда ўтказади. И.х.н.о. ҳар хил умуртқасизлар, балиқлар ва б. сув ҳайвонлари б-н озиқланади. Протоптера ва лепидосирен овланади; мугузтиш муҳофаза қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.