Ikkinçi jahon uruşi

Ikkinçi jahon uruşi (1939— 45) — Germaniya, Italiya va Yaponiyaning aybi b-n boşlangan jahon tarixidagi eng yirik uruş. 20-a. fojiasi sifatida insoniyat tarixiga kirdi. Bu uruşning kelib çiqişida asosiy rolni faşistlar Germaniyasi öynadi. Ğarb mamlakatlari (Angliya, Fransiya, AQŞ) hukmron doiralarining «keliştiriş» siyosati Avstriyani (1939 y. mart), Çexoslovakiyani (1939 y. mart) Germaniyaga qöşib olinişiga va Myunxen bitimiga (1939 y. sent.) yöl oçib berdi. I.j.u.ning boşlanişida SSSRning ham aybi bor. 1939 y. 23 av-g.da SSSR b-n Germaniya örtasida 10 yil muddatga hujum qilmaslik töğrisida şartnoma imzolandi. Bu şartnomaning maxfiy qöşimça ahdnomasiga muvofiq, Germaniya va SSSR Şarqiy Yevropada özlarining ta'sir doiralarini bölib oldilar. Har ikki mamlakat manfaatlari, avvalo, Polşa davlati b-n boğliq edi. Sovet tomoni Ğarbiy Ukraina, Ğarbiy Belorussiya va Bessarabiya (1921 y.da boy berilgan) hududlarini qaytarib olmoqçi edi. Şuningdek, Germaniya Boltiqböyi mamlakatlariga da'vo qilişdan qam voz keçdi.

Germaniya b-n SSSR şartnomaga muvofik, Polilaga bir vaqtda qöşin kiritişlari kerak edi. SSSR bu majburiyatni bajarmadi. 1939 y. 1 sent.da Germaniyaning bir özi Polşaga bostirib kirdi va I.j.u.ni boşlab berdi. 3 sent.da Angliya va Fransiya Germaniyaga qarşi uruş e'lon qildi. SSSR 1939 i. 17 sent.da Polşa hudu-diga qöşin kiritdi. Köp ötmay Brestda nemis qömondoni T. Guderian va sovet generali S. M. Krivoşeiy qömondonligida Polşaning bölib olinişi munosabati b-n qöşma sovet-german paradi ötkazildi.

SSSR I.j.u. bahonasida öz hududlarini kengaytiriş va çegaralarini mustahkamlaşga kirişdi. 1939 y. ZOnoyab.- 1940 y. martda SSSR b-n Finlyandiya örtasida harbiy töqnaşuv böldi. Bundan SSSR manfaatdor edi. Özaro uruş natijasida SSSR Fin-lyandiyaning bir qator hududlarini (Leningradga çegaradoş yerlar) tortib olib, şim.- ğarbiy çegaralarini mus-tahkamlab oldi. 1940 y. yozida SSSR ning rasmiy talabi b-n Ruminiya Bessarabiya va Şim. Bukovinani sovetlarga berişga majbur böldi. 1940 y. iyunda Estoniya, Latviya va Litva sovet qöşinlari tomonidan bosib olinib SSSRga kiritildi.

1940 y. apr.mayda nemisfaşist qöşinlari Daniya va Norvegiyani is-tilo qildi, 1940 y. 14 mayda — Niderlandiya, 28mayda — Belgiya taslim böldi. Şundan söng faşist qöşinlari Lyuksemburg va Gollandi-yani bosib olib, ular hududi orqali Fransiyaga (22 iyunda taslim böldi) bostirib kirdi.

Sovet hukumati faşistlar Germani-yasini Yevropaning navbatdagi poytax-tini bosib olişi munosabati b-n tabriklab bordi. Internatsionalning di-rektivalarida faşizmga qarşi tarğibotni töxtatiş haqidagi talablar paydo böldi. 1940 y. 27 sent.da Germaniya, Italiya va Yaponiya davlatlari Berlinda «uçlar ittifoqi»ni tuziş haqidagi şartnomaga imzo çekişdi. 1940 y. 28 okt.da faşistlar Italiyasi Gretsiyaga bostirib kirdi. 1940 y. 20—24 noyab.da Vengriya, Ruminiya va Slovakiya «uçlar ittifoqi»ga qöşildi. 1941 y. martda esa Bolgariyaning monarxiyafaşistik hukumati ham bu it-tifoq safiga köşilişga rozilik bildirdi.

1940 y. 18 dek.da Gitler SSSRga qarşi uruş haqidagi 21sonli direkti-vasi «Barbarossa» rejasiga imzo çekdi. Faşistlar Germaniyasi SSSRga qarşi uruş boşlaşdan oldin 1941 i. 6—17 apr.da Yugoslaviyani bosib oldi. Şu yilning 13 apr.da SSSR Yaponiya b-n betaraflik haqida kelişib oldi. 1941 y. 20 may — 1 iyunda faşistlar Germaniyasi Krit o.ni egalladi. 18 iyunda esa hujum qilmaslik va hamkorlik haqida Germaniya — Turkiya şartnomasi imzolandi.

1941 y. 22 iyunda faşistlar Germaniyasi SSSRga qöqqisdan hujum boşladi. Vengriya, Ruminiya, Finlyandiya, Italiya uning tomonida turib uruşga kirdi. Şu kuni Angliya hukumati SSSRni Germaniyaga qarşi uruşda qöllab-quvvatlaşini ma'lum qildi. 24 iyunda F. Ruzvelt AQŞ xukumati SSSRga yordam berişga tayyor ekanligini bildirdi. SSSR Germaniyaga qarşi uruşning 1-davri (1941 y. iyun — 1941 y. noyab.) da, asosan, mudofaa xarakteridagi janglar olib bordi.

Faşistlar Germaniyasi va ittifoqçilarining tajovuzkorona harakatining tobora avj olişi jahon mamlakatlarini taşvişga soldi. 1941 y. yozida faşistlar Germaniyasiga qarşi koalitsiya tuziş yölida dastlabki qadam qöyildi. 1941 y. 12 iyulda SSSR na Buyuk Britaniya hukumatlari faşistlar Germaniyasiga karşi uruşda birgalikda harakat qiliş haqida ksli-şib olişdi. 1941 y. 24 sent.da Ş. ls Goll boşçiligida Ozod Fransiya (1942 y. iyuldan Kuraşayotgan Fransiya) milliy qömitasi tuzilib, faşizmga karşi kuraş boşladi. 1941 y. 5 dek.da nemisfaşist qöşinlarining Moskva jangitsagi mağlubiyati Gitlerning «yaşin tezligidagi uruş» deb atalmiş rejasini puçga çiqardi va natijada unga karşi uruşga kirgan mamlakatlar soni ortdi.

1941 y. 7 dek.da Yaponiya Pyorl-Xarborga hujum qiliş b-n Buyuk Britaniya va AQŞga qarşi uruşni boşlab yubordi. 8 dek.da AQŞ, Buyuk Britaniya va b. mamlakatlar Yaponiyaga, 11 dek.da esa Germaniya va Italiya — AQŞ ga, şu kuni AQŞ faşistlar Germaniyasi va Italiyaga qarşi uruş e'lon qildi.

1941 y. oxiri — 1942 y. boşida Yaponiya Malayziya, Indoneziya, Filippin, Birmani bosib olib, Avstrali-yaga tavdid sola boşladi. Şarqiy frontda esa nemisfaşist qöşinlari yozgi hujumlar natijasida Kavkaz bösağasiga, Volga böyiga yetib keldi.

1942 y. 1 yanv.da Vaşingtonda 26 davlat iştirokida faşizmga karşi ku-raşuvçi davlatlarning harbiy itti-foqi tuzilib, Deklaratsiya qabul qilindi. 1942 y. 26 mayda SSSR va Buyuk Britaniya örtasida faşistlar Germaniyasi va uning Yevropadagi tarafdorlariga qarşi uruşda ittifoqçi böliş va uruşdan keyin özaro yordam va hamkorlik qiliş haqida şar-tnoma imzolandi. 1942 y. yoziga kelib antigitlerçi davlatlar soni yanada ortdi. 1 iyunda Meksika Germaniya, Italiya va Yaponiyaga, 22 avg.da Braziliya Germaniya va Italiyaga, 14 dek.da Efiopiya — Germaniya, Italiya va Yaponiyaga qarşi uruş e'lon qildi. Şarqda esa yapon militaristlari Gollandiya Hindistonini (12 mart), Filippin o.larini (9 iyun) qölga kiritdi.

Sovet qöşinlari uruşning 2-davri (1942 y. noyab.— 1943 y. oxiri) da Stalingrad jangi va Kursk jangilagm ğalabalari natijasida Germaniya qö-tpnlari qömondonligi strategik ta-şabbusnp butunlay qöldan çiqardi. SSSRda na b. hududlarda qarşilik körsatiş harakati avj oldi. 1943 y. 13 yanv.da Gitler uruşda taşabbusni yana qölga oliş maqsadida ommaviy safarbarlik e'lon qildi, lekin şunga qaramasdan 1943 y. may oyiga kelib Şim. Afrika (q. Şimoliy Afrika kom-paniyasi), Angliya—AQŞ qöşinlari tomonidan ozod qilindi. 1943 y. iyul-avg. oylarida Angliya— Amerika desant qöşinlari Sitsiliya o.ga tuşirildi. 1943 y. 25 iyulda Italiyada Mussolini osib öldiriddi va faşistlar rejimi tugatildi. 3 sent.da Italiya sözsiz taslim bölganligi haqidagi hujjatga imzo çekdi.

1943 y.ga kelib faşizmga qarşi bölgan kuçlar tobora kuçayib bordi. 1943 y. 3 iyunda Jazoirda Fransiya milliy ozodlik qömitasi tuzildi. 12—13 iyulda Germaniyada Ozod Germaniya milliy qömitasi taşkil qilindi. Avg.— sent. oylarida Bolgariya vatanparvarlari frontining milliy qömitasi yuzaga keldi. 1943 y. sent.—okt. oylarida partizanlar b-n Kuraşayotgan Fransiya harakati qismlari hamkorligida Korsika o. ozod etildi. 1943 y. 16 yanv.da Iroq, 7 apr. da Boliviya Germaniya, Italiya va Yapo-niyaga qarşi uruşga kirdi. 1943 y. 13 okt .da Italiya özining sobiq ittifoqçisi Germaniyaga qarşi uruş e'lon qildi. SSSR, Angliya va AQŞ hukumatlari Italiyani «birgalikda uru-şayotgan mamlakat» deb tan oldi. 1943 y. 27 noyab.da Kolumbiya Germaniyaga qarşi uruşga qöşildi. SSSR, AQŞ va Angliya huqumat boşliqlari Tehron konferensiyasiyaa Angliya — Amerika qöşinlarini Şim. Fransiyaga tuşiriş yöli b-n Yevropada ikkinçi frontni oçiş ğoyatda muhim ekanligini tan olişdi.

Faşizmga qarşi uruşning 3-davri (1944 y. yanv.— 1945 y. may) boşlarida sovet qöşinlari SSSR hududining deyarli hammasini ozod qildi. Ittifoqçilar 1944 y. 6 iyunga kelibgina Fransiyaga öz qöşinlarini tuşirib, Yevropada ikkinçi frontni oçdilar va sent.da Fransiya qarşilik körsatiş harakati kuçlarining faol iştiro-kida Fransiya hududining deyarli xam-masi faşist bosqinçilaridan ozod qilindi. 1944 y. 27 martda sovet qöşinlari Ruminiya hududiga kirib bordi. 13 martda SSSR, AQŞ va Buyuk Britaniya hukumatlari Germaniya tomonida turib uruşayotgan Vengriya, Ruminiya, Bolgariya va Finlyandiyaga uruşni töxtatiş haqida murojaat qildi. Natijada bu mamlakatlarda faşizmga qarşi bölgan kuçlar harakati faollaşdi. 1944 y. mayda Ruminiyada faşizmga qarşi Birlaşgan işçilar fronti, Vengriyada esa Vatanparvar kuçlar fronti, (2 dek.dan Milliy mustaqillik fronti) yuzaga keldi. 21 iyulda Polşada Milliy ozodlik qömitasi taşkil böldi.

1944 y. 25 iyulda Gitler mamlakatda «uta ommaviy safarbarlik» e'lon qildi. Gitlerning bu tadbiri ham yordam bermadi. U bosib olgan mamlakatlarda ozodlik harakatlari avj oldi. 1944 y.

I avg.—2 okt.da Varşavada, 19—25 avg. da Parijda, 23 avg.da Ruminiyada, 6— 10 sent.da Bolgariyada faşist boskinçilariga qarşi qurolli qözğolonlar böldi. Natijada, jahon uruşi maydonida kuçlar nisbati tubdan özgardi. Germaniya ittifoqçilari örtasida parokandalik boşlandi. 1944 y. 26 yanv.da Liberiya, 24 avg.da Ruminiya, 15 sent.da Finlyandiya, 28 dek.da Vengriya, 1945 y. fev.da Peru, Urugvay, Venesuela, Turkiya, Misr, Livan, Su-riya, Saudiya Arabistoni, Paragvay, Ekvador, Çili kabi mamlakatlar, 27 martda esa Argentina faşistlar Germaniyasi va Yaponiyaga qarşi uruş e'lon qildilar.

Sovet qöşinlari 1944 y. örtalarida Markaziy va Jan.şarqiy Yevropa mamlakatlarini vatanparvar kuçlar yordamida ozod qilişga kirişdi. Şu yili ittifoqçi qöşinlar Şim. Italiyani va Ğarbiy Germaniyaning bir qator r-nlarini ozod qildi. 1945 y. 4—11 fev.da SSSR, AQŞ va Angliya davlat rahbarlari iştirokida bölgan Qrim (Yalta) konferensşsidz, Germani-yani batamom tor-mor kiliş rejalari, şuningdek, dunyoning uruşdan keyingi siyosiy tuzilişi masalalari xususida kelişib olindi.

Amerika—Angliya kurolli kuçlari Tinç okeanidagi Marşall va Mariana o.larini (1944), Filippinni va Yaponiyaning Okinava o.ni (1945) egalladi. 1945 y. 25 apr.da sovet va Amerika kuşinlari Elbada uçraşdi. 3 mayda Angliya qöşinlari Birma qarşilik harakati kuçlari b-n hamkorlikda poytaxt — Rangunni ozod qildi.

1945 y. 2 mayda sovet qöşinlari Berlinni işğol qildi. A. Gitler özini öldirdi. 8 mayda Berlin yaqinidagi Karlsxorstda Germaniya oliy qömondonligi vakillari faşistlar Germa-niyasining 2-jahon uruşida sözsiz taslim bölganligi haqidagi hujjatga imzo çekdi. 9 mayda sovet qöşinlari, çex qarşilik harakati kuçlari iştirokida Çexoslovakiyaning poytaxti Pragani ozod qildi.

SSSR, AQŞ va Angliya xukumatlari boşliklarining Berlin konferensiyasitsa, asosan, Germaniya masalasi, uning keyingi taqdiri va taraqqiyot yöli, uni demilitarizatsiyalaş va de-mokratiyalaş masalasi körildi. Kon-ferensiyada SSSR hukumati Yaponiyaga qarşi ittifokçilar b-n birgalikda uruşga kirişini yana bir bor ta'-kidladi. AQŞning havo kuçlari harbiy zaruriyat yöqligiga qaramay Yaponiyaning Xirosima (1945 y. 6 avg.) va Nagasaki (9 avg.) ş.lariga atom bom-balari taşladi. Buning natijasida har ikki şahar aholisidan 102 mingga yaqin kişi halok böldi, 16 ming kişi bedarak ketdi, 61 ming kişi yarador va 324 ming kişi kuçli radiatsiya b-n zaharlandi.

1945 y. 8 avg.da SSSR olgan majburiyatiga binoan Yaponiyaga uruş e'lon qildi va 9 avg.da unga qarşi harbiy harakatlarni boşladi. SSSR b-n birgalikda, 10 avg.da Mongoliya Xalq Respublikasi (MXR), 11 avg.da Xitoy xalq ozodlik armiyasi yapon bosqinçilariga qarşi uruşga kirişdi.

Manjuriyadagi yapon qöşinlari sovet armiyasi tomonidan tor-mor qilingaç, Yaponiya 1945 y. 2 sent.da sözsiz taslim bölganligi haqidagi hujjatga köl qöydi. Şu tariqa I. j. u.ga yakun yasaldi.

Nyurnberg sud jarayoni (1945 y. 20 noyab.— 1946 y. 1 okt.)da natsist harbiy jinoyatçilari ustidan xalqaro sud ötkazilib, unda 20 kişi: G. Gering (u özini öldirdi), V. Keytel, E. Kaltenbrunner, I. Ribbentrop, G. Gess va b. adolatli jazolandi. Faşistik taşkilotlar: Natsional-sotsialistik partiya (natsistlar), Gestapo, SS, SD, butun insoniyatga qarşi qaratilgan jinoyatçi taşkilotlar deb e'lon qilindi. Nyurnbergda bölib ötgan bu xalqaro sud I.j.u.ga sönggi nuqtani qöydi.

I.j.u.ga 72 davlat jalb etildi. Uruşda iştirok qilgan mamlakatlarning 110 mln. aholisi unga safarbar etildi. Harbiy qarakatlar 40 davlat hu-dudida bölib ötdi, barça xarajatlar 4 trillion dollarni taşkil etdi. Uruş davomida 62 mln. kişi (şu jumladan 27 mln. SSSR fuqarosi) halok böldi.

1941 y. 22 iyunda Germaniya SSSRga hujum qilgaç, SSSR tarkibida bölgan Özbekiston xalqlari ham bu uruş girdobiga majburan tortilgan edi. Öşa kuni mamlakatda harbiy holat joriy etildi.

Gitlerçilarning Şarqqa doir harbiy rejalarida SSSRni qisqa muddatli kompaniya jarayonida mağlub qiliş va uruşni 1941 y. kuzida tamomlaş möljallangan edi. Yaşin tezligida boşlangan uruş sovet rahbariyatida sarosimani yuzaga keltirdi. 29 iyundagina Xalq Komissarlari Soveti (XKS) nomidan joylarga körsatmalar yuboriddi. I. V. Stalin faqat 3 iyuldagina xalqqa murojaat b-n çikdi.

1941 y. 30 iyunda Davlat mudofaa qömitasi (DMQ) tuzildi. Uning raisi I. V. Stalin 8 avg.da SSSR Qurolli kuçlari Oliy Boş qömondoni lavo-zimini egalladi. Uruşning dastlabki kunlari mamlakatning barça iqtisodiyma'naviy kuçlarini zudlik b-n mudofaa manfaatlariga böysundiriş, xalq xöjaligini töliq harbiy izga soliş lo-zimligi xususida qarorlar, körsatmalar qabul qilindi.

Uruş davrining musibatlarini öz boşidan keçirgan kişilarning xotiralaridan ma'lum bölişiça, odamlar öşa vaqtda sovet rejimini himoya qiliş zaruriyati haqida kam öylar edilar. Xalqning aksariyat qismi mus-tabid tuzumni qoralar edi. Çunki, xa-lqning xotirasidan hali Turkiston Muxtoriyatinij qonga belanganligi, istitslolçilik harakatining zöravonlik b-n bostirilişi, diniy e'tiqod uçun ta'qib qilişlar esdan çiqmagandi. Jamoalaştirişning stalinça zöravonlik b-n amalga oşirilişi natijasida yuz bergan jinoyatlar xotiradan kötarilmagan edi. Mustabid tuzumning ommaviy qatağonlaridan qolgan yaralar hali bitmagan edi. Bi-

rok., özbek xalqining faşizmga bölgan nafrati mustabid tuzum yetkazgan ğam-alamni orqa öringa surib qöydi va u duşmanga qarşi otlandi. Şuningdek, mustabid tuzumning «mafkura maşinasi» ham benuqson işladi — u SSSR tarkibidagi barça mustamlaka xalqlarni faşizmga qarşi kuraşga safarbar qila oldi. Özbek xalqining I.j.u.dagi iştirokining axloqiy-ma'naviy jihatdan asosi şundaki, bu uruşda özbek xalqi faşizmdan faqat SSSRnigina emas, eng avvalo, Özbekistonni himoya qilişni, uni yana bir bosqinçidan saklab qolişni maqsad qilib qöygan edi.

Sovet—german uruşi boşlanğiç davrining eng murakkab vazifalaridan biri iqtisodiyotni harbiy izga soliş edi. Bu mas'uliyatli vazifani SSSRning qariyb 40% aholisi istiqomat qiladigan, kömirning 63% qazib olinadigan, pölatning 50% işlab çiqariladigan, donning 38% yetiştiriladigan, ayniqsa, köpgina mudofaa korxonalari joylaşgan hududni faşistlar bosib olgan bir paytda hal qiliş kerak edi. Front yaqinidagi hududlardan mamlakat iç-karisiga köçirilayotgan aholi, sano-at korxonalari, öquv-yurtlari va b.ning köpçiligi Özbekistonga yuborildi. Çunonçi, Örta Osiyo va Qozo-ğistonga evakuatsiya qilingan 308 sa-noat korxonasining 104 tasi («Len-tekstilmaş», «Rostselmaş», «Krasniy Aksay», Moskvadagi «Elektrokabel» va «Podyemnik», Çkalov nomidagi aviatsiya zavodi, «Krasniy put», Kiyev «Transsignal» z-dlari, Stalingrad kimyo kombinati va b.), 30 dan ortiq harbiy gospital, harbiy artilleriya (töpçi) akademiya, bir neça harbiy bilim yurtlari köçib keldi.

Rossiya hududidan turli millatga mansub 200 ga yaqin yozuvçi va şoirlar (mas, A. Axmatova, A. Tolstoy, V. Yan, M. Şaginyan va b.) Toşkentga köçib kelib, şu yerda ijod qildilar. Rossiya, Ukraina va Belorussiyaning faşistlar bosib olgan hududlaridan 1 mln.dan ortiq kişi, jumladan 200 ming bola Özbekistonga evakuatsiya qilinib, ularga 135 ming kv.m hajmda uy-joy ajratib berildi. Kupgina özbek oilalari ikkita va undan ortiq yetim bolalarni öz tarbiyalariga (jumladan, Ş. Şomahmudovlar oilasi — 14, H. Samadovlar oilasi —- 12, M. Jörayeva va Aşurxöjayevlar oilasi 8 tadan bolalarni öz tarbiyalariga oldilar. 1943 y. oxiriga kelib şaharlarda 4672 bola, qişloklarda esa 870 bola özbek oilalari tomonidan tarbiyaga olinib, ularga xaqiqiy insonparvarlik va mehr-şafqat namunasi körsatildi.

Özbekistonga köçirib keltirilgan sanoat korxonalari niqoyatda qisqa muddatda işga tuşirildi. 1941 y. dek.da evakuatsiya qilingan korxonalarning qariyb 50 tasi, 1942 y. 1 yanv.da esa barçasi qayta qurilib töla quvvat b-n mahsulot bera boşladi. Bu harbiy korxonalarni işga tuşirişga şaharliklardan taşqari qariyb 500 ming kolxozçidehqonlar jalb qilindi. Korxonalarni harbiy izga ötkaziş harbiy kommunistik usulda amalga oşirildi: 1941 y. 26 iyundan boşlab mamlakatda işçilar va xizmatçilar uçun işdan taşqari vaqtda majburiy işlab beriş, katta yoşdagilar uçun xaftada 6 kunlik iş joriy etildi, iş vaqti 11 soatgaça uzaytirildi, ta'-tilga çiqiş bekor qilindi. Idora xizmatçilari, uy bekalari, öquvçilar i.ç.ga jalb qilindi. Agar 1940 y.da sanoat işçilari orasida xotin-qizlar salmoği 34%ni taşkil qilgan bölsa, 1942 y.da bu körsatkiç 63,5% ga yetdi. Mehnat intizomini buzganlar uçun jazo çoralari keskin qöyildi. Korxonalardan özboşimçalik b-n ketib qolganlar 5 y.dan 8 y.gaça muddatga qamoqqa hukm qilindi. 1941 y.de-k.da Özbekiston sanoat korxonalaridan 230 tasi (birgina Toşkentda 63 korxona) harbiy izga kuçirilib, front uçun qurol-yaroğ i.ç.ga kirişdi.

Özbekistonda harbiy mahsulotlar işlab çiqaruvçi sanoatning ösişi va rivojlanişi b-n birga xom aşyo va yoqilği-energetika bazasini kengaytiriş vazifasi ham keskin bölib turdi. Ayniqsa, rangli metallarga, neft va kömirga bölgan ehtiyoj kuçaydi. 1942 y.da Langar molibden koni zaminida molibden f-kasi barpo etildi. Qöytoş va Qoratepa rangli metallar konining quvvati keskin oşirildi. Olmaliqda mis va b. rangli metallarning boy konlari topildi. Angren kömir koni respublikaning birinçi kömir markaziga aylandi. 1942 y. boşlarida l-Oqtepa va Z-Oqqovoq GESlari, şuningdek, Fa-rhod GES umumxalq haşari b-n bunyod etilişi respublikada front ehtiyojlari uçun işlayotgan sanoat korxonalarini elektr energiyasi b-n ta'minlaşda muhim rol öynadi.

Özbekistonda uruş yillarida 280 ta yangi korxona barpo etildi. Respubli-kaning sanoat potensiali 1945 y.ga kelib 1940 y.dagiga nisbatan deyarli 2 barobar köpaydi, neft kazib oliş 4 barobardan ziyod, metall işlaş tarmoqlari mahsulotlari 4,8 barobar, maşinasozlik mahsulotlari 13,4 barobar, kömir qazib çiqariş 30 barobardan kuproq, pölat va prokat eritiş 2 barobar, elektr energiyasi i.ç. 2,42 marta ortdi. Buning natijasida Özbekiston uruş yillarida front uçun 2100 ta samolyot, 17342 ta aviamotor, 2318 ming dona aviabomba, 17100 ta minomyot, 4500 birlikdan iborat minalarni yöq qiluvçi qurol, 60 mingga yaqin harbiy-kimyoviy apparatura, 22 mln. dona mina va 560 ming dona snaryad, 1 mln. dona granata, dala radiostansiyalari uçun 3 mln. radio lampa, 330 mingga paraşyut, 18 ta xarbiy-sanitariya va hammom kir yuviş poyezdi, 2200 ta Kuçma oşxona va kupgina harbiy anjomlar yetkazib beriş imkoniga ega buldi. Respublika yengil sanoat komissarligi korxonalari 1941—45 y.lar mobaynida jangçilar uçun 7518,8 mingta gimnastyorka, 2636,7 mingta paxtali nimça, 2861,5 mingta armiya etigi tayyorlab berdi.

I.j.u. yillarida faşizmga qarşi qulga qurol olib jang qilgan özbekistonlik jangçilarning umumiy tarkibidan 263000 dan ziyod kişi qalok böldi, 132670 kişi bedarak yöqoldi, 60452 vatandoşimiz uruşdan nogiron bölib qaytdi. Şuningdek, un minglab özbekistonlik jangçilar asirlikda böldi. Mustabid tuzum ular b-n «oçik,çasiga» gaplaşdi. Demak, frontga safarbar qilinganlarning qar uçtasidan bittasi uyiga kaytmadi. Umuman, SSSR buyiça uruş davrida faşistlar qölida 6,2 mln. kişi asirlikda bölgan. Uruş oxiriga kelib ulardan 4 mln. kişi halok bölgan. Omon qolgan asirlar soni 1 mln.dan sal köproqedi. Ulardan 60% dan köproği GULAG qamokxonalariga taşlandi. Aybsiz sur-gun qilinib, sovet konslagerlariga jönatilgan yoki otib taşlanganlar orasida özbekistonliklar ham oz emasdi. Taxm. hisoblarga qaraganda, özbekistonlik harbiy asirlardan 15 min-gdan ortiği sovet konslagerlariga yuborilgan. I. j. u.dagi bu ğalaba millionlab begunoh kişilarning, jumladan, Özbekiston xalqining qoni, haddan ziyod maşaqqatli mehnati va uning buyuk insonparvarligi tufayli qölga kiritildi.

Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişgaç, 35 jildli Xotira ki-tobi tayyorlanib, naşr qilindi. Toşkentdagi Mustaqillik maydoni xiyobonida maxsus majmua qurildi (2000). 9 may — ğalaba kuni yurtimizda Xotira va Qadrlaş kuni sifatida har yili nişonlanadigan böldi.

Ad.: Vtoraya mirovaya voyna. Kratkaya istoriya, M., 1984; Özbekiston Respublikasi Xotira kitobi — Kniga pamyati Respubliki Özbekiston [maxsus jild], T., 1995; Faşizm ustidan qozonilgan ğalabada Özbekistonning tarixiy hissasi. 1941 — 1945 [Ilmiynazariy konferensiya materiallari], T., 1996; Özbekistonning yangi tarixi, 2-kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000;

Musallam Jörayev.