Ikkinçi signal sistemasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 102-b. — ziyouz.com
Ikkinçi signal sistemasi — faqat odam uçun xos bölgan, sözlar vositasida yuzaga çikadigan boş miya yarim şarlari pöstloğining faoliyati. I.s.s. eşitiladigan, sözlanadigan yoki közga körinadigan sözlar (nutq) vositasida amalga oşadi. Bu tuşunçani 1932 y. da I. P. Pavlov odam b-n hayvon boş miyasi faoliyati örtasidagi farqni ifodalaş maqsadida taklif etgan. I.s.s. birinçi signal sistemasi asosida yuzaga çiqadi. Çunki sözlar birinçi signal sistemasi signallari umumlaşmasi, «signallar signali» hisoblanadi. Bunday umumlaşuv şartli reflekslar xrsil qiliş b-n boglik. Narsa va hodisalarning umumlaşgan tasviri, ya'ni sözlar tufayli inson butun borliq töğrisida mavhum fikrlaş va uni ilmiy taxlil qiliş uçun çeksiz katta imkoniyatga ega böladi. I.s.s. evolyutsiya jarayonida biologik va ijtimoiy omillar ta'sirida paydo bölgan, yaşaş uçun kuraş va irsiy özgaruvçanlik asosida boş miya pöstloğining tobora takomillaşuvi, ijtimoiy mehnat va kişilar örtasidagi özaro munosabatlar tufayli kişilarda nutq vujudga kelgan va rivojlangan. I. s. s.ning şakllanişi boş miya yarim şarlari pöstloğining barça qismlari b-n boğliq. Zamonaviy neyrofiziologik tadqiqotlar (miyaga mikroelektrod örnatiş) verbal (söz) signallarining kodlaşiş mexanizmini örganişga imkon beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИККИНЧИ СИГНАЛ СИСТЕМАСИ — фақат одам учун хос бўлган, сўзлар воситасида юзага чикадиган бош мия ярим шарлари пўстлоғининг фаолияти. И.с.с. эшитиладиган, сўзланадиган ёки кўзга кўринадиган сўзлар (нутқ) воситасида амалга ошади. Бу тушунчани 1932 й. да И. П. Павлов одам б-н ҳайвон бош мияси фаолияти ўртасидаги фарқни ифодалаш мақсадида таклиф этган. И.с.с. биринчи сигнал системаси асосида юзага чиқади. Чунки сўзлар биринчи сигнал системаси сигналлари умумлашмаси, «сигналлар сигнали» ҳисобланади. Бундай умумлашув шартли рефлекслар хрсил қилиш б-н боглик. Нарса ва ҳодисаларнинг умумлашган тасвири, яъни сўзлар туфайли инсон бутун борлиқ тўғрисида мавҳум фикрлаш ва уни илмий тахлил қилиш учун чексиз катта имкониятга эга бўлади. И.с.с. эволюция жараёнида биологик ва ижтимоий омиллар таъсирида пайдо бўлган, яшаш учун кураш ва ирсий ўзгарувчанлик асосида бош мия пўстлоғининг тобора такомиллашуви, ижтимоий меҳнат ва кишилар ўртасидаги ўзаро муносабатлар туфайли кишиларда нутқ вужудга келган ва ривожланган. И. с. с.нинг шаклланиши бош мия ярим шарлари пўстлоғининг барча қисмлари б-н боғлиқ. Замонавий нейрофизиологик тадқиқотлар (мияга микроэлектрод ўрнатиш) вербал (сўз) сигналларининг кодлашиш механизмини ўрганишга имкон беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.