Ildiz
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 109–110-b. — ziyouz.com
Ildiz (radix) — ösimlikning eng muhim organi. I. tuproqdan suv va oziq moddalarni sörib oliş, özida murak-kab birikmalarni sintez qiliş va ularni ösimlikning yer ustki qismi (poyasi, barglari) ga kötarib beriş funksiyasini bajaradi. I. tuproqqa mikroflora rivojini tezlaştiruvçi har xil birikmalar ajratadi va tuproq hosildorligini oşiradi. Bundan taşqari, I. ba'zi organik moddalarni sintez qiladi. Köpgina ösimlik I. vda zaxira töplanadi.
Tuban ösimliklar, lişayniklar, yösinsimonlar va ayrim zamburuğlarda I. vazifasini rizoidlar (tuksimon va b. şakllardagi bir va köp hujayrali sodda I.lar) bajaradi. I. köpinça ingiçka silindrsimon yoki ipsimon böladi. Uruğ yerga tuşgandan keyin, murtakdagi I. rivojlanib, asosiy I. ga aylanadi. Asosiy I. tarmoklanib, birinçi tartib, ular öz navbatida tarmoklanib, ikkinçi tartib va h.k. yon I. hosil qiladi. Asosiy va yon I. lardan taşqari köpgina ösimliklarda poya va barglardan ösib çiqadigan qöşimça I. uçraydi. Ösimlik poyasini tuproqqa kömiş yöli b-n qöşimça I. paydo qiliş mumkin. Pomidor, kartoşka, makkajöxori çopiq qilingandan keyin köplab qöşimça I. lar çiqaradi; bu I. lar ösimlikni mustahkamlab, oziqlaniş şaroitini yaxşilaydi va hosilni köpaytiradi.
I. lar tuproqda tarqalişiga qarab öq ildiz va patak ildizga bölinadi. Asosiy I. yaxşi rivojlanib, yöğonligi va böyi b-n boşqalardan kattaroq bölsa, öq ildiz deyiladi. Bu xildagi I. lar, asosan, ikki pallali ösimliklarga xos bölib, asosiy I. tuproqqa çuqur kirib boradi (mas, beda, qizilmiya, yantoq). Öq ildiz çöl ösimliklarida 15—20 m gaça boradi. Patak ildizlar bir pallali ösimliklarga xos bölib, bularda asosiy I. barvaqt quriydi yoki butunlay paydo bölmaydi, ba'zan esa ösayotgan patak I. lar b-n bir xilda ösadi (boşokdoşlarda). Ingiçka oq I. çalar tukçalar b-n birga I.ning faol qismini hosil qiladi; uning uz. 10—15 sm, diametri 0,6—1,0 mm va undan ortiq böladi. Dağallaşgan, rangi qönğirlaşgan I.lar asosiy I. b-n birga I. tarmoğining ötkazuvçi qismini taşkil etadi. Faol qismdagi I. çalar uçi I. ğilofi b-n qoplangan, ğilof I.ni tuproq orasiga ösib kirişda zararlanişdan saqlaydi. Ğilof ostida hujayralarning böliniş — çöziliş (ösiş) zonasi joylaşgan, uning hujayralari juda tez ösiş xususiyatiga ega. Bundan key-in differensiallaniş, ya'ni I. tukçalari zonasi (I. çaning asosiy qis-mi) keladi; suv va unda erigan oziq moddalar şu zonada söriladi. Mac, ğözada taşqi muhit şaroitiga qarab asosiy (boş) I. yerga 2 m va undan ham çuqur ösib kiradi; çuqurga kirgan sari u ingiçkalaşib (yuqorida 1,5—2 sm dan pastki qatlamlarda 1—2 mm gaça) boradi. Yon I. lar yon tomonlarga 50—100 sm gaça tarqalib ösadi. Öq I. nobud bölsa, uning vazifasini birinçi bir-lamçi tartib yon I.lar bajaradi, lekin bunda I. böyiga ösa boşlaydi.
Köp ötlarning I.lari etdor böladi (lavlagi, sabzi, turp va b.). Etdor I. lar kraxmal, har xil qandlar, şilim-şiq moddalar, inulin, gemitsellyuloza va b. zaxira moddalarni saklaş vazifasini bajaradi. Mac, lavlagi I. sa-xarozaga, kartoşkagul I. börtmalari inulinga, gulxayri I.i kraxmal va şilimşiq moddalarga boy.
Ad.: Usmanov A. N., Teoretiçeskiye osnovi kornevogo pitaniya xlopçatnika pri poluçenii visokogo urojaya v usloviyax iskusstvennoy sredi, T., 1984.
Abdukarim Zikiryoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЛДИЗ (radix) — ўсимликнинг энг муҳим органи. И. тупроқдан сув ва озиқ моддаларни сўриб олиш, ўзида мурак-каб бирикмаларни синтез қилиш ва уларни ўсимликнинг ер устки қисми (пояси, барглари) га кўтариб бериш функциясини бажаради. И. тупроққа микрофлора ривожини тезлаштирувчи ҳар хил бирикмалар ажратади ва тупроқ ҳосилдорлигини оширади. Бундан ташқари, И. баъзи органик моддаларни синтез қилади. Кўпгина ўсимлик И. вда захира тўпланади.
Тубан ўсимликлар, лишайниклар, йўсинсимонлар ва айрим замбуруғларда И. вазифасини ризоидлар (туксимон ва б. шакллардаги бир ва кўп ҳужайрали содда И.лар) бажаради. И. кўпинча ингичка цилиндрсимон ёки ипсимон бўлади. Уруғ ерга тушгандан кейин, муртакдаги И. ривожланиб, асосий И. га айланади. Асосий И. тармокланиб, биринчи тартиб, улар ўз навбатида тармокланиб, иккинчи тартиб ва ҳ.к. ён И. ҳосил қилади. Асосий ва ён И. лардан ташқари кўпгина ўсимликларда поя ва барглардан ўсиб чиқадиган қўшимча И. учрайди. Ўсимлик поясини тупроққа кўмиш йўли б-н қўшимча И. пайдо қилиш мумкин. Помидор, картошка, маккажўхори чопиқ қилингандан кейин кўплаб қўшимча И. лар чиқаради; бу И. лар ўсимликни мустаҳкамлаб, озиқланиш шароитини яхшилайди ва ҳосилни кўпайтиради.
И. лар тупроқда тарқалишига қараб ўқ илдиз ва патак илдизга бўлинади. Асосий И. яхши ривожланиб, йўғонлиги ва бўйи б-н бошқалардан каттароқ бўлса, ўқ илдиз дейилади. Бу хилдаги И. лар, асосан, икки паллали ўсимликларга хос бўлиб, асосий И. тупроққа чуқур кириб боради (мас, беда, қизилмия, янтоқ). Ўқ илдиз чўл ўсимликларида 15—20 м гача боради. Патак илдизлар бир паллали ўсимликларга хос бўлиб, буларда асосий И. барвақт қурийди ёки бутунлай пайдо бўлмайди, баъзан эса ўсаётган патак И. лар б-н бир хилда ўсади (бошокдошларда). Ингичка оқ И. чалар тукчалар б-н бирга И.нинг фаол қисмини ҳосил қилади; унинг уз. 10—15 см, диаметри 0,6—1,0 мм ва ундан ортиқ бўлади. Дағаллашган, ранги қўнғирлашган И.лар асосий И. б-н бирга И. тармоғининг ўтказувчи қисмини ташкил этади. Фаол қисмдаги И. чалар учи И. ғилофи б-н қопланган, ғилоф И.ни тупроқ орасига ўсиб киришда зарарланишдан сақлайди. Ғилоф остида ҳужайраларнинг бўлиниш — чўзилиш (ўсиш) зонаси жойлашган, унинг ҳужайралари жуда тез ўсиш хусусиятига эга. Бундан кей-ин дифференциалланиш, яъни И. тукчалари зонаси (И. чанинг асосий қис-ми) келади; сув ва унда эриган озиқ моддалар шу зонада сўрилади. Mac, ғўзада ташқи муҳит шароитига қараб асосий (бош) И. ерга 2 м ва ундан ҳам чуқур ўсиб киради; чуқурга кирган сари у ингичкалашиб (юқорида 1,5—2 см дан пастки қатламларда 1—2 мм гача) боради. Ён И. лар ён томонларга 50—100 см гача тарқалиб ўсади. Ўқ И. нобуд бўлса, унинг вазифасини биринчи бир-ламчи тартиб ён И.лар бажаради, лекин бунда И. бўйига ўса бошлайди.
Кўп ўтларнинг И.лари этдор бўлади (лавлаги, сабзи, турп ва б.). Этдор И. лар крахмал, ҳар хил қандлар, шилим-шиқ моддалар, инулин, гемицеллюлоза ва б. захира моддаларни саклаш вазифасини бажаради. Mac, лавлаги И. са-харозага, картошкагул И. бўртмалари инулинга, гулхайри И.и крахмал ва шилимшиқ моддаларга бой.
Ад.: Усманов А. Н., Теоретические основы корневого питания хлопчатника при получении высокого урожая в условиях искусственной среды, Т., 1984.
Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.