Ildiz ajratadigan moddalar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 110-b. — ziyouz.com
Ildiz ajratadigan moddalar — ösimlik hayot faoliyati jarayonida ildizlar orqali atrof muhitga ajralib çiqadigan organik va mineral moddalar. Ildizlarning moddalar çiqarişi normal fiziologik funksiyadir. I.a.m. tarkibida ösimlik orga-nizmida keçadigan moddalar almaşi-nuvida qatnaşadigan barça moddalar böladi. Mineral birikmalardan karbonat kislota, kaliy, kalsiy, magniy, natriy ionlari, sulfatlar, ammoniy xloridlar, fosfatlar va b. bor. Organik birikmalardan: sand, fermentlar, aminokislotalar, vşpaminlar, organik kislotalar, fitonsidlar, al-kaloidlar uçraydi. Ildizning modda ajratiş intensivligi va ajralgan moddaning tarkibiy qismi yoruğlik, harorat, atrof muhit namligi, yil va sutka, ösimlikning ösiş va rivojlaniş fazalari, fiziologik holati, qaysi turga mansubligiga boğliq. I.a.m. tarkibidagi karbonat angidrid gazi va b. kislotali birikmalar tuproqdagi qiyin eriydigan oziq moddalar hamda öğitlarni ösimlik özlaştiradigan şaklga ötkazişda qatnaşadi va tuproq eritmasi kislotalik darajasini özgartirib turadi. Qand, aminokislotalar va mineral elementlar rizosfera mikroorganizmlari (ildiz atrofida töplanadigan mikroorganizmlar) uçun oziq bölib xizmat qiladi va moddalar almaşinuvi mahsulotlari orqali ösimlikning ösiş va rivojlani-şiga ta'sir körsatadi. Fiziologik faol moddalar — vitaminlar, fermentlar, fitotsidlar, alkaloidlar ösimlikka va tuproq mikroorganizmlariga ta'sir qilib, ular hayot faoliyatini kuçaytiradi yoki, aksinça, susaytirib qöyadi, bedaning qari ildizlari ajratadigan saponin alkaloidi bedazordagi ösimlik tupi qalinligini siyraklaştirib yuboradi va bedaning örniga ekiladigan ekinning ösiş va rivojlanişini susaytiradi. Şunga köra, ğalla-ğöza-beda almaşlab ekişda bedani bir dalaning özida 2—3 yildan ortiq östirişga yöl qöymaslik kerak.
Abdukarim Zikriyeyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЛДИЗ АЖРАТАДИГАН МОДДАЛАР — ўсимлик ҳаёт фаолияти жараёнида илдизлар орқали атроф муҳитга ажралиб чиқадиган органик ва минерал моддалар. Илдизларнинг моддалар чиқариши нормал физиологик функциядир. И.а.м. таркибида ўсимлик орга-низмида кечадиган моддалар алмаши-нувида қатнашадиган барча моддалар бўлади. Минерал бирикмалардан карбонат кислота, калий, кальций, магний, натрий ионлари, сульфатлар, аммоний хлоридлар, фосфатлар ва б. бор. Органик бирикмалардан: цанд, ферментлар, аминокислоталар, вшпаминлар, органик кислоталар, фитонцидлар, ал-калоидлар учрайди. Илдизнинг модда ажратиш интенсивлиги ва ажралган модданинг таркибий қисми ёруғлик, ҳарорат, атроф муҳит намлиги, йил ва сутка, ўсимликнинг ўсиш ва ривожланиш фазалари, физиологик ҳолати, қайси турга мансублигига боғлиқ. И.а.м. таркибидаги карбонат ангидрид гази ва б. кислотали бирикмалар тупроқдаги қийин эрийдиган озиқ моддалар ҳамда ўғитларни ўсимлик ўзлаштирадиган шаклга ўтказишда қатнашади ва тупроқ эритмаси кислоталик даражасини ўзгартириб туради. Қанд, аминокислоталар ва минерал элементлар ризосфера микроорганизмлари (илдиз атрофида тўпланадиган микроорганизмлар) учун озиқ бўлиб хизмат қилади ва моддалар алмашинуви маҳсулотлари орқали ўсимликнинг ўсиш ва ривожлани-шига таъсир кўрсатади. Физиологик фаол моддалар — витаминлар, ферментлар, фитоцидлар, алкалоидлар ўсимликка ва тупроқ микроорганизмларига таъсир қилиб, улар ҳаёт фаолиятини кучайтиради ёки, аксинча, сусайтириб қўяди, беданинг қари илдизлари ажратадиган сапонин алкалоиди бедазордаги ўсимлик тупи қалинлигини сийраклаштириб юборади ва беданинг ўрнига экиладиган экиннинг ўсиш ва ривожланишини сусайтиради. Шунга кўра, ғалла-ғўза-беда алмашлаб экишда бедани бир даланинг ўзида 2—3 йилдан ортиқ ўстиришга йўл қўймаслик керак.
Абдукарим Зикриеев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.