Ildiz çirişi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 111-b. — ziyouz.com
Ildiz çirişi ILDIZ ÇIRIŞI, rizoktonioz — q.x. ekinlarining ildizi va poyaning ildiz, böğzi qismi kasalligi. Makka-jöxori, ğöza, sabzavot, poliz ekinlari, kanop, tok va b. kasallanadi. Kasallikni Rhizoctonia Solani Kuhn. zam-buruğlari va ba'zi bakteriyalar közğa-tadi. Ildiz qorayib, çirib ketadi, ildiz böğzida qoramtir-qönğir doğlar paydo böladi, ular bir-biri b-n köşilib, ildizni halqa şaklida örab oladi, ayrim hollarda öq ildiz va yon ildizlar ingiçkalaşadi. Pöstloqning zararlangan joylari yoriladi, ösimlik sölib, qurib qoladi. Qözğatuvçilar tuproqda saqlanadi va rivojlanadi. Ğöza, kartoşka, buğdoy, javdar, qand lavlagi, sabzi, bodring, qovun, qovoq, karam I.ç. dehqonçilikka katta zarar yetkazadi. Özbekistonda ğözaning I.ç. keng tarqalgan kasallik, hamma yerda uçraydi. Bu kasallik tufayli har yili 250—300 ming ga maydonda çigit xatosiga, ba'zan butun maydonga qaytadan ekiladi. Çigit çiri-şi, maysalarning çirişi, ösimlik nihollarining birinçi rivojlaniş fazasidayoq çirişi kabi körinişlari bor. Ğözada I. ç. ning boşlaniş davrida (agar tuproq namligi kamayib, havo harorati kötarilsa) nihollarining bir qismi soğayib ketadi. Biroq köpçilik ösimliklar ildiz böğzida parazit zamburuğ ta'siridan vujudga kelgan uzunçoq pökaklaşgan doğlar — kasallik belgisi saklanib qoladi.
Kuraş çoralari: yerlarni tekislaş, tuproqqa sifatli işlov beriş, uruğlikni optimal çuqurlikka ekiş, tuproq qatqaloğiga qarşi kuraş, uruğlikni dorilaş, parniklar tuproqlarini fungitsidlar b-n dorilaş.
Ad.: Mavlonov O., Ğözaning ildiz kasalligi va unga qarşi kuraş, T., 1979.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЛДИЗ ЧИРИШИ, ризоктониоз — қ.х. экинларининг илдизи ва поянинг илдиз, бўғзи қисми касаллиги. Макка-жўхори, ғўза, сабзавот, полиз экинлари, каноп, ток ва б. касалланади. Касалликни Rhizoctonia Solani Kuhn. зам-буруғлари ва баъзи бактериялар кўзға-тади. Илдиз қорайиб, чириб кетади, илдиз бўғзида қорамтир-қўнғир доғлар пайдо бўлади, улар бир-бири б-н кўшилиб, илдизни ҳалқа шаклида ўраб олади, айрим ҳолларда ўқ илдиз ва ён илдизлар ингичкалашади. Пўстлоқнинг зарарланган жойлари ёрилади, ўсимлик сўлиб, қуриб қолади. Қўзғатувчилар тупроқда сақланади ва ривожланади. Ғўза, картошка, буғдой, жавдар, қанд лавлаги, сабзи, бодринг, қовун, қовоқ, карам И.ч. деҳқончиликка катта зарар етказади. Ўзбекистонда ғўзанинг И.ч. кенг тарқалган касаллик, ҳамма ерда учрайди. Бу касаллик туфайли ҳар йили 250—300 минг га майдонда чигит хатосига, баъзан бутун майдонга қайтадан экилади. Чигит чири-ши, майсаларнинг чириши, ўсимлик ниҳолларининг биринчи ривожланиш фазасидаёқ чириши каби кўринишлари бор. Ғўзада И. ч. нинг бошланиш даврида (агар тупроқ намлиги камайиб, ҳаво ҳарорати кўтарилса) ниҳолларининг бир қисми соғайиб кетади. Бироқ кўпчилик ўсимликлар илдиз бўғзида паразит замбуруғ таъсиридан вужудга келган узунчоқ пўкаклашган доғлар — касаллик белгиси сакланиб қолади.
Кураш чоралари: ерларни текислаш, тупроққа сифатли ишлов бериш, уруғликни оптимал чуқурликка экиш, тупроқ қатқалоғига қарши кураш, уруғликни дорилаш, парниклар тупроқларини фунгицидлар б-н дорилаш.
Ад.: Мавлонов О., Ғўзанинг илдиз касаллиги ва унга қарши кураш, Т., 1979.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.