Ili inqilobi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 113-b. — ziyouz.com
Ili inqilobi (1944-49) - uyğur xalqining milliy ozodlik harakati. Gomindan hukumatining 10 ming ot yetkazib beriş haqidagi farmonidan ğazabga kelgan Nilqa tumanining çorvadorlari 1944 y. kuzida Ğani va Akbar botirlar rahbarligida tuman markaziga qujum qilib, uni işğol qildi. Qözğolonni Ili viloyatining barça aholisi qöllabquvvatladi. Tez orada Ğulja gomindançilardan tozalandi. Ğuljada 12 noyab. da Alixontöra boşçiligida muvaqqat hukumat tuzildi. Yangi hukumat Çan-Kayşi hukuma-tini tanimasligini, xitoyça «Sin-szyan» nomini bekor etib, Şarqiy Turkiston respublikasi tuzilganligini e'lon qildi. 1945 y. 5 yanv. da 9 mod-dadan iborat dastur qabul qilinib, unda Şarqiy Turkistonda Xitoy istibdodi asoratini yöqotiş, millatlarning teng huquqliligiga asoslangan respublika tuzumini joriy etiş, demokratik islohot ötkaziş, soğliqni saqlaş, maorifni rivojlantiriş, milliy kadrlar yetiştiriş va-zifalari qöyildi. Inqilobiy hukumat muntazam milliy armiya tuzdi (1945). Milliy armiya Ili, Tarbağatoy va Oltoy viloyatlarini gomindançilardan ozod etdi (1945 y, oxiri). Şundan söng Çan Kayşi hukumati yon bosişga majbur böldi. 1946 i. 6 iyunda xalq vakillari b-n markaziy hukumat vakili örtasida 11 moddadan iborat tinçlik bitimi imzolandi. Şarqiy Turkiston aholisining demokratik xuqukdarini e'tirof etgan bitimning tuzilişi I. i. ning katta ğalabasi edi. 1946 y. ning iyulida bitimga muvofiq koalitsion hukumat tuzildi. Xalq saylaş va saylaniş huquklarini oldi. Lekin, 1947 y. mayda Çan Kayşi bitimni buzib, Maxsud rahbarligida Sinszyan hukumatini taşkil etdi. Ammo, Şarqiy Turkiston respublikasi 1949 y. Xitoy Xalq Respublikasi taşkil etilgunga qadar mustaqil siyosat olib bordi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЛИ ИНҚИЛОБИ (1944-49) - уйғур халқининг миллий озодлик ҳаракати. Гоминдан ҳукуматининг 10 минг от етказиб бериш ҳақидаги фармонидан ғазабга келган Нилқа туманининг чорвадорлари 1944 й. кузида Ғани ва Акбар ботирлар раҳбарлигида туман марказига қужум қилиб, уни ишғол қилди. Қўзғолонни Или вилоятининг барча аҳолиси қўллабқувватлади. Тез орада Ғулжа гоминданчилардан тозаланди. Ғулжада 12 нояб. да Алихонтўра бошчилигида муваққат ҳукумат тузилди. Янги ҳукумат Чан-Кайши ҳукума-тини танимаслигини, хитойча «Синь-цзян» номини бекор этиб, Шарқий Туркистон республикаси тузилганлигини эълон қилди. 1945 й. 5 янв. да 9 мод-дадан иборат дастур қабул қилиниб, унда Шарқий Туркистонда Хитой истибдоди асоратини йўқотиш, миллатларнинг тенг ҳуқуқлилигига асосланган республика тузумини жорий этиш, демократик ислоҳот ўтказиш, соғлиқни сақлаш, маорифни ривожлантириш, миллий кадрлар етиштириш ва-зифалари қўйилди. Инқилобий ҳукумат мунтазам миллий армия тузди (1945). Миллий армия Или, Тарбағатой ва Олтой вилоятларини гоминданчилардан озод этди (1945 й, охири). Шундан сўнг Чан Кайши ҳукумати ён босишга мажбур бўлди. 1946 и. 6 июнда халқ вакиллари б-н марказий ҳукумат вакили ўртасида 11 моддадан иборат тинчлик битими имзоланди. Шарқий Туркистон аҳолисининг демократик хуқукдарини эътироф этган битимнинг тузилиши И. и. нинг катта ғалабаси эди. 1946 й. нинг июлида битимга мувофиқ коалицион ҳукумат тузилди. Халқ сайлаш ва сайланиш ҳуқукларини олди. Лекин, 1947 й. майда Чан Кайши битимни бузиб, Махсуд раҳбарлигида Синьцзян ҳукуматини ташкил этди. Аммо, Шарқий Туркистон республикаси 1949 й. Хитой Халқ Республикаси ташкил этилгунга қадар мустақил сиёсат олиб борди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.