Ili qözğoloni
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 114-b. — ziyouz.com
Ili qözğoloni (1864-66) - Xi toydagi taypin qözğoloni ta'sirida Şarqiy Turkistondagi tungan va uyğurlarning milliy ozodlik harakati. 1863 y. oxirida Ili jonjuni (volisi) ga tunganlarni qirib taşlaş haqida Pekindan yuborilgan maxfiy körsatma qözğolonga sabab böldi. Qözğolon tezda bostirilib, uning rahbarlari qatl etildi. Biroq, xalq harakati töxtamadi. 1864 y. okt. da Ili aholisi ustma-ust soliklarga qarşi Abdu-rasul Hakimbek rahbarligida yana qözğolon kötardi. Qözğolonçilar Ğul-janing xitoylar yaşaydigan mahalla-siga tösatdan keçasi hujum qilib, köp qurol-aslahalarni ölja oldi. Tezda Tikas, Çilpanza qörğonlarini işğ-ol qildi. 1865 y. 20 dek. da Bayandoy qal'asi portlatildi. 1866 y. boşlarida manjur askarlarining asosiy qismi joylaşgan Ğulja qal'alari ham qölga olindi. Şunday qilib, 1866 y. 23 yanv. da Ili ölkasining barça tumanlari manjurlardan tozalandi. I. q. davomida uyğur va tunganlarning mustaqil davlati — Ili sultonligi tu-zilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЛИ ҚЎЗҒОЛОНИ (1864-66) - Хи тойдаги тайпин қўзғолони таъсирида Шарқий Туркистондаги тунган ва уйғурларнинг миллий озодлик ҳаракати. 1863 й. охирида Или жоньжуни (волиси) га тунганларни қириб ташлаш ҳақида Пекиндан юборилган махфий кўрсатма қўзғолонга сабаб бўлди. Қўзғолон тезда бостирилиб, унинг раҳбарлари қатл этилди. Бироқ, халқ ҳаракати тўхтамади. 1864 й. окт. да Или аҳолиси устма-уст соликларга қарши Абду-расул Ҳакимбек раҳбарлигида яна қўзғолон кўтарди. Қўзғолончилар Ғул-жанинг хитойлар яшайдиган маҳалла-сига тўсатдан кечаси ҳужум қилиб, кўп қурол-аслаҳаларни ўлжа олди. Тезда Тикас, Чилпанза қўрғонларини ишғ-ол қилди. 1865 й. 20 дек. да Баяндой қалъаси портлатилди. 1866 й. бошларида манжур аскарларининг асосий қисми жойлашган Ғулжа қалъалари ҳам қўлга олинди. Шундай қилиб, 1866 й. 23 янв. да Или ўлкасининг барча туманлари манжурлардан тозаланди. И. қ. давомида уйғур ва тунганларнинг мустақил давлати — Или султонлиги ту-зилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.