Illyustratsiya

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 117-b. — ziyouz.com

Illyustratsiya (lot. illustratio — yoritiş, körgazmali tasvirlaş) — tasviriy san'atning adabiy asar (kitob, jur., gaz.) ning obrazli talqini b-n boğliq sohasi. Matnga qöşimça tarzda uning mazmunini obrazli yoritişga, töldirişga xizmat qiladi. Ilk qölyozma kitoblar paydo bölgan davrlarda yuzaga kelgan. Dastlab qölyozmalar mi-niatyuralar b-n bezatilgan, kitob naşr etiş va ksilografiyaning yuzaga kelişi I. ni grafşapşnt yetakçi sohasiga aylantirdi. Xitoyda 6—7- a. larda dastlabki ksilografiyaga oid I., 16-a. oxirida rangli gravyura yuzaga kelgan. Yaponiyada kitob grafikasi 17-a. boşlarida paydo bölgan, gullab yaşnagan davri 18— 19-a. boşlariga töğri keladi. Yevropada (15-a.) I. miniatyura san'ati b-n uzviy boğliq bölgan, diniy, didaktik, keyinçalik insonparvar ğoyalarni tarqatuvçi vositaga aylangan. 16-a. oxiriga kelib I. mustaqil kompozitsiya ga aylandi, alohida varaqqa işlanib, matnga yopiştirilgan. 18-a. da I. b-n kitobning aloqasi mustahkamlandi, rang-barangligi ortdi, usul va uslublari kengaydi, turkum bezaklar yaratiş qoidalari rivojlandi. 18—19- a. lar çegarasida tasviriy vosita — köndalang, kesmali gravyura va litografiya yuzaga keldi; 19-a. uçun tugallangan I. — alohida varaqlardagi kompozitsiyalar hamda matndagi yengil çizgilar xos böldi. 20-a. ga kelib rassomlar bir adabiy matnga turliça yondoşib, uni turliça talqin eta boşladilar.

20-a. 20-y. laridan I. ğoyaviy va estetik tarbiya vositalaridan biri sifatida muhim rol öynadi, texnik imkoniyatlari kengaydi; ksilografiya, rasm taraqqiy etdi, fotomontaj yuzaga keldi, plakatçilik xususiyatlari na-moyon böldi, kitob va I. birligi kuçaydi, bolalar kitobi I. si rivojlandi. Köpvaraqli turkumlarni yaratilişi I. ni dastgohli grafika b-n yaqinlaştirdi.

Şarqda, jumladan özbek san'atida I. işlaş qadimdan mavjud bölgan. Örta ayerlarda klassik şoirlarning asarlariga I. işlaş keng tarqalgan. Ka-moliddin Behzod, Mahmud Muzahhib, Murod Samarqandiy va b. mohir rassomlar şu sohada samarali ijod qilib, Alişer Navoiy, Bobur va b. klassik şoirlarning asarlarini nafis miniatyuralar b-n bezagan. Biroq özbek I. sining haqiqiy rivoji 20-a. ga töğri keladi. Bu davrda özbek I. si uslub va usul jihatidan boyidi, tur va janrlari kengaydi. Usto Mömin (A. Nikolayev), '.Kaydalov, L. Abdullayev, V. Kedrin, Ç. Ahmarov, I. Ikromov, Q. Başarov va b. rassomlar şu sohada samarali ijod qildi. Özbekistonlik rassomlar badiiy, siyosiy va bolalar adabiyoti asarlarining zamonaviy va gözal be-zalişiga samarali hissa qöşmoqda.

Ilmiynazariy matn (makala, kitob va risola) larning mazmunini obrazli yoritadigan, ma'ruzalarda fikrni tasavvur qilişga yordam beradigan körgazmali tasvirlar (reproduksiya, fotosuratlar, turli çizmalar) ham I. deb ataladi.

Ne'mat Abdullayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИЛЛЮСТРАЦИЯ (лот. illustratio — ёритиш, кўргазмали тасвирлаш) — тасвирий санъатнинг адабий асар (китоб, жур., газ.) нинг образли талқини б-н боғлиқ соҳаси. Матнга қўшимча тарзда унинг мазмунини образли ёритишга, тўлдиришга хизмат қилади. Илк қўлёзма китоблар пайдо бўлган даврларда юзага келган. Дастлаб қўлёзмалар ми-ниатюралар б-н безатилган, китоб нашр этиш ва ксилографиянинг юзага келиши И. ни графшапшнт етакчи соҳасига айлантирди. Хитойда 6—7- а. ларда дастлабки ксилографияга оид И., 16-а. охирида рангли гравюра юзага келган. Японияда китоб графикаси 17-а. бошларида пайдо бўлган, гуллаб яшнаган даври 18— 19-а. бошларига тўғри келади. Европада (15-а.) И. миниатюра санъати б-н узвий боғлиқ бўлган, диний, дидактик, кейинчалик инсонпарвар ғояларни тарқатувчи воситага айланган. 16-а. охирига келиб И. мустақил композиция га айланди, алоҳида вараққа ишланиб, матнга ёпиштирилган. 18-а. да И. б-н китобнинг алоқаси мустаҳкамланди, ранг-баранглиги ортди, усул ва услублари кенгайди, туркум безаклар яратиш қоидалари ривожланди. 18—19- а. лар чегарасида тасвирий восита — кўндаланг, кесмали гравюра ва литография юзага келди; 19-а. учун тугалланган И. — алоҳида варақлардаги композициялар ҳамда матндаги енгил чизгилар хос бўлди. 20-а. га келиб рассомлар бир адабий матнга турлича ёндошиб, уни турлича талқин эта бошладилар.

20-а. 20-й. ларидан И. ғоявий ва эстетик тарбия воситаларидан бири сифатида муҳим роль ўйнади, техник имкониятлари кенгайди; ксилография, расм тараққий этди, фотомонтаж юзага келди, плакатчилик хусусиятлари на-моён бўлди, китоб ва И. бирлиги кучайди, болалар китоби И. си ривожланди. Кўпварақли туркумларни яратилиши И. ни дастгоҳли графика б-н яқинлаштирди.

Шарқда, жумладан ўзбек санъатида И. ишлаш қадимдан мавжуд бўлган. Ўрта аерларда классик шоирларнинг асарларига И. ишлаш кенг тарқалган. Ка-молиддин Беҳзод, Маҳмуд Музаҳҳиб, Мурод Самарқандий ва б. моҳир рассомлар шу соҳада самарали ижод қилиб, Алишер Навоий, Бобур ва б. классик шоирларнинг асарларини нафис миниатюралар б-н безаган. Бироқ ўзбек И. сининг ҳақиқий ривожи 20-а. га тўғри келади. Бу даврда ўзбек И. си услуб ва усул жиҳатидан бойиди, тур ва жанрлари кенгайди. Усто Мўмин (А. Николаев), Ъ.Кайдалов, Л. Абдуллаев, В. Кедрин, Ч. Аҳмаров, И. Икромов, Қ. Башаров ва б. рассомлар шу соҳада самарали ижод қилди. Ўзбекистонлик рассомлар бадиий, сиёсий ва болалар адабиёти асарларининг замонавий ва гўзал бе-залишига самарали ҳисса қўшмоқда.

Илмийназарий матн (макала, китоб ва рисола) ларнинг мазмунини образли ёритадиган, маърузаларда фикрни тасаввур қилишга ёрдам берадиган кўргазмали тасвирлар (репродукция, фотосуратлар, турли чизмалар) ҳам И. деб аталади.

Неъмат Абдуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.