Illyuzionizm
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115–116-b. — ziyouz.com
Illyuzionizm ILLYUZIONIZM, illyuziya san'ati — 1) dirk va estrada san'ati turi. Asosiy ifoda vo-sitasi — fokus. Maxsus apparatlar, qurilmalar (tagi ikki qavatli sandiq, idişlar, optika asboblari) yordamida fokus kursatiş, tomoşabin közini çalğitib, epçil harakatlar b-n «mö'jiza» yaratiş. Qadimdan Misr, Yunoniston, Rim, şuningdek, Şarq mamlakatlarida I. tomoşalari namoy-iş etilgan. Hozir fan va texnika yutuklari yordamida murakkab tomoşalar körsatişga imkon yaratildi. I. san'ati b-n şuğullanuvçi illyuziyaçi deyiladi. I. san'atini rivojlantirişda G. Gudini, D. Kopperfild (AQŞ), P. Sorkar (Hindiston), E. Kio, öğillari I. va E. Kiolar, Alli Vad, A. Akopyan (Rossiya) va b. ning xizmatlari katta. Özbekistonda ham I. qadimdan mavjud bölib, özbek dirkida illyuziyaçilar nayrangboz, köz boğlovçi deb nomlangan. Ular suv içib, olov purkagan, oğziga qoğoz, uvada ti-qib, rangli ip yoki lentalar çiqargan, «sehrli kosa» ga buyruq qilib, suv ulaşgan, «Kaşmir kitobi»ning oq sahifalarida turli yozuv hamda suratlar paydo qilgan, tuproqdan palov pişirgan, xanjar yutgan, şogird quloklaridan ip ötkazgan, quyon, qarğa, ilon iştirokida turli fokuslar körsatişgan. Özbek nayrangbozlarining noyob san'ati Navoiy, Vosifiy asarlarida aks etgan. Hoz. kunda I. öyinlari Toşkent dirki va «Sahnadagi dirk» tomoşalarida alohida örin egallaydi. Özbek illyuzionistlaridan F. Rajabov, P. Egamberdiyev, T. Toji-boyev va b. rang-barang fokuslardan tu-zilgan qiziqarli dasturlar körsati-şadi. Ular Germaniya, Misr, Xitoy, Livan, Birlaşgan Arab Amirliklari, Vyetnamda öz san'atlarini namo-yiş etişgan. Özbek milliy an'anaviy dirkida nayrangbozlardan şohimardonlik L. Usmonov, namanganlik D. Umarov, A. Mamatov, xorazmlik A. Rahimov va B. Yusupov, qöqonlik M. Toştemirovlar barakali ijod qilmoqdalar; 2)tasviriy san'at asarlarida borliqni xuddi öziga öxşatib körinadigan darajada tasvirlaş; I. da mavjud narsalar va borliq b-n uning tasviri orasidagi çegarafarqni yöq qiliş nazarda tutiladi. I. antik davr rangtasvirida paydo bölgan, Uyğoniş davrida muhim örin egallagan, barokko san'atining asosiy tamoyillaridan biriga aylangan (mahobatli bezak san'atining barokko uslubidagi in-teryerlarida mavjud me'moriy böşliq çeksizlikka intilayotgan tasviriy böşliqb-n qöşilib ketadi). Şudavrda işlangan tasvirlarda rassomlar perspektiva imkoniyatlaridan foydalanib murakkab kompozitsiyalar yaratdilar, devor, şiplarga işlangan rasmlar göyo borliq b-n qöşilib ketayotgandek tasavvur hosil qiladi, tasvirlar devorlarni öpirib çeksizlikka ötib borayotgandek, xonadagi ustun va devorlar şu çeksizlikning boşlanişidek tuyuladi. I. köproq mahobatli rassomlikka xos bölsa ham, ayrim rassomlar dastgoxli san'at (mas, rangtasvir, kam hollarda grafika natyur-mortlari) da ham I. dan foydalanişga intiladi.
Pölat Toşkanboyev, Ne'maş Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЛЛЮЗИОНИЗМ, иллюзия санъати — 1) дирк ва эстрада санъати тури. Асосий ифода во-ситаси — фокус. Махсус аппаратлар, қурилмалар (таги икки қаватли сандиқ, идишлар, оптика асбоблари) ёрдамида фокус курсатиш, томошабин кўзини чалғитиб, эпчил ҳаракатлар б-н «мўъжиза» яратиш. Қадимдан Миср, Юнонистон, Рим, шунингдек, Шарқ мамлакатларида И. томошалари намой-иш этилган. Ҳозир фан ва техника ютуклари ёрдамида мураккаб томошалар кўрсатишга имкон яратилди. И. санъати б-н шуғулланувчи иллюзиячи дейилади. И. санъатини ривожлантиришда Г. Гудини, Д. Копперфилд (АҚШ), П. Соркар (Ҳиндистон), Э. Кио, ўғиллари И. ва Э. Киолар, Алли Вад, А. Акопян (Россия) ва б. нинг хизматлари катта. Ўзбекистонда ҳам И. қадимдан мавжуд бўлиб, ўзбек диркида иллюзиячилар найрангбоз, кўз боғловчи деб номланган. Улар сув ичиб, олов пуркаган, оғзига қоғоз, увада ти-қиб, рангли ип ёки ленталар чиқарган, «сеҳрли коса» га буйруқ қилиб, сув улашган, «Кашмир китоби»нинг оқ саҳифаларида турли ёзув ҳамда суратлар пайдо қилган, тупроқдан палов пиширган, ханжар ютган, шогирд қулокларидан ип ўтказган, қуён, қарға, илон иштирокида турли фокуслар кўрсатишган. Ўзбек найрангбозларининг ноёб санъати Навоий, Восифий асарларида акс этган. Ҳоз. кунда И. ўйинлари Тошкент дирки ва «Саҳнадаги дирк» томошаларида алоҳида ўрин эгаллайди. Ўзбек иллюзионистларидан Ф. Ражабов, П. Эгамбердиев, Т. Тожи-боев ва б. ранг-баранг фокуслардан ту-зилган қизиқарли дастурлар кўрсати-шади. Улар Германия, Миср, Хитой, Ливан, Бирлашган Араб Амирликлари, Вьетнамда ўз санъатларини намо-йиш этишган. Ўзбек миллий анъанавий диркида найрангбозлардан шоҳимардонлик Л. Усмонов, наманганлик Д. Умаров, А. Маматов, хоразмлик А. Раҳимов ва Б. Юсупов, қўқонлик М. Тоштемировлар баракали ижод қилмоқдалар; 2)тасвирий санъат асарларида борлиқни худди ўзига ўхшатиб кўринадиган даражада тасвирлаш; И. да мавжуд нарсалар ва борлиқ б-н унинг тасвири орасидаги чегарафарқни йўқ қилиш назарда тутилади. И. антик давр рангтасвирида пайдо бўлган, Уйғониш даврида муҳим ўрин эгаллаган, барокко санъатининг асосий тамойилларидан бирига айланган (маҳобатли безак санъатининг барокко услубидаги ин-терьерларида мавжуд меъморий бўшлиқ чексизликка интилаётган тасвирий бўшлиқб-н қўшилиб кетади). Шудаврда ишланган тасвирларда рассомлар перспектива имкониятларидан фойдаланиб мураккаб композициялар яратдилар, девор, шипларга ишланган расмлар гўё борлиқ б-н қўшилиб кетаётгандек тасаввур ҳосил қилади, тасвирлар деворларни ўпириб чексизликка ўтиб бораётгандек, хонадаги устун ва деворлар шу чексизликнинг бошланишидек туюлади. И. кўпроқ маҳобатли рассомликка хос бўлса ҳам, айрим рассомлар дастгохли санъат (мас, рангтасвир, кам ҳолларда графика натюр-мортлари) да ҳам И. дан фойдаланишга интилади.
Пўлат Тошканбоев, Неъмаш Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.