Illyuziya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 116–117-b. — ziyouz.com
Illyuziya (lot. illusio — yangliş tasavvur, yanglişiş) — 1) voqelikni notöğri, yangliş idrok etiş. Ikki xil I. farq qilinadi: a) sezgi va idrokning muayyan qonunlari tufayli röy beradigan I. lar. Köpinça, narsa va hodisalarni yaxlit idrok qiliş kişida yangliş tasavvur hosil etadi. Mas, oğirligi aynan teng, ammo kat-taligi har xil bölgan ikki buyumni ketma-ket kötarib körilsa, kattasi yengilroq, kiçigi oğirrokdek tuyuladi. Buning sababi şundaki, kişi hajmi kattaroq buyumning xajmi kiçikroq buyumdan oğir ekanligini öz tajribasida doimo sinab kelgan, bi-nobarin, hajmi har xil buyumlarni köz b-n idrok qilganda beixtiyor şu tajribasiga tayanib, kattaroq buyumlarni uşlaganida köproq zör beradi, kiçikroq buyumni qöliga olganda unça zör bermaydi.
I. kup hollarda közning çalğişi b-n boğliq. Bu xil I. lar optik I. deyiladi. Optik I. muayyan şaroitda turli kesmalar uzunligi, burçaklar kattaligi, narsalar örtasidagi masofalar va ş.k. özaro taqqoslanganda ku-zatiladi. Bu xil I. lar turmuşda kup uçraydi. Şuningdek, eşitiş I. si (birovning nutqidagi ayrim suzlar boşqaça bir ma'noda aytilgan sözdek eşitiladi), harakat I. si (poyezd juda ham tez yurganda vagondagi kişiga göyo u harakat qilmayotgandek tuyuladi) va b.; b) insondagi psixofiziologik, köpinça hayajonlaniş, çarçaş, qörqiş holatlarida röy beradigan subyektiv I. lar. Mac, örmondagi tönka qörqoq odamning köziga biron-ta yirtqiç qayvonga öxşab körinadi. Soğlom odamlarda I. ötkinçi holat; ayrim psixik kasalliklar (makrop-siya, metamorfopsiya, giperpatiya va h.k.) natijasida paydo böladigan I. ança turğun. I. ni yöq narsalar bordek bölib tuyuladigan holat — gallyutsinatsiyav&ya farq qiliş kerak.
I. xususiyatlarini biliş ulardan töğri foydalaniş imkoniyatini beradi. Mac, töla kişilar uzunasiga yöl-yöl kiyim kiyişga harakat qiladilar. Çunki bu xil kiyimlarda kişi I. tufayli nisbatan ixçam bölib körinadi. Optik I. dan tasviriy san'atda, me'morçilik va harbiy maskirovkada, bosmaxona şriftlarini tayyorlaşda keng foydalaniladi; 2) xom xayol; puç, amalga oşirib bölmaydigan reja.
Mirkomil Mirboboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЛЛЮЗИЯ (лот. illusio — янглиш тасаввур, янглишиш) — 1) воқеликни нотўғри, янглиш идрок этиш. Икки хил И. фарқ қилинади: а) сезги ва идрокнинг муайян қонунлари туфайли рўй берадиган И. лар. Кўпинча, нарса ва ҳодисаларни яхлит идрок қилиш кишида янглиш тасаввур ҳосил этади. Мас, оғирлиги айнан тенг, аммо кат-талиги ҳар хил бўлган икки буюмни кетма-кет кўтариб кўрилса, каттаси енгилроқ, кичиги оғиррокдек туюлади. Бунинг сабаби шундаки, киши ҳажми каттароқ буюмнинг хажми кичикроқ буюмдан оғир эканлигини ўз тажрибасида доимо синаб келган, би-нобарин, ҳажми ҳар хил буюмларни кўз б-н идрок қилганда беихтиёр шу тажрибасига таяниб, каттароқ буюмларни ушлаганида кўпроқ зўр беради, кичикроқ буюмни қўлига олганда унча зўр бермайди.
И. куп ҳолларда кўзнинг чалғиши б-н боғлиқ. Бу хил И. лар оптик И. дейилади. Оптик И. муайян шароитда турли кесмалар узунлиги, бурчаклар катталиги, нарсалар ўртасидаги масофалар ва ш.к. ўзаро таққосланганда ку-затилади. Бу хил И. лар турмушда куп учрайди. Шунингдек, эшитиш И. си (бировнинг нутқидаги айрим сузлар бошқача бир маънода айтилган сўздек эшитилади), ҳаракат И. си (поезд жуда ҳам тез юрганда вагондаги кишига гўё у ҳаракат қилмаётгандек туюлади) ва б.; б) инсондаги психофизиологик, кўпинча ҳаяжонланиш, чарчаш, қўрқиш ҳолатларида рўй берадиган субъектив И. лар. Mac, ўрмондаги тўнка қўрқоқ одамнинг кўзига бирон-та йиртқич қайвонга ўхшаб кўринади. Соғлом одамларда И. ўткинчи ҳолат; айрим психик касалликлар (макроп-сия, метаморфопсия, гиперпатия ва ҳ.к.) натижасида пайдо бўладиган И. анча турғун. И. ни йўқ нарсалар бордек бўлиб туюладиган ҳолат — галлюцинацияв&я фарқ қилиш керак.
И. хусусиятларини билиш улардан тўғри фойдаланиш имкониятини беради. Mac, тўла кишилар узунасига йўл-йўл кийим кийишга ҳаракат қиладилар. Чунки бу хил кийимларда киши И. туфайли нисбатан ихчам бўлиб кўринади. Оптик И. дан тасвирий санъатда, меъморчилик ва ҳарбий маскировкада, босмахона шрифтларини тайёрлашда кенг фойдаланилади; 2) хом хаёл; пуч, амалга ошириб бўлмайдиган режа.
Миркомил Мирбобоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.