Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Ilmi iyqo

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 118-b. — ziyouz.com

    Ilmi iyqo (arab — iyqo haqidagi ilm) — ilmi musiqiyning tarkibiy qismi. Yaxlit va tugal nazariya sifatida Abu Nasr Forobiyning asarlari («Kitobul musiqa al-kabir», «Kito-bul iyqo'ot», «Kitob fi ixsouliyq-o'ot» va b.)da ilk marotaba ilmiy asoslab berilgan va keyinçalik, Ibn Sino («Kitob aş-şifo») va Qutbiddin aş-Şeroziy («Durratut-Toj li ğurratid-diboj») risolalarida rivojlantirilgan. I.i. ta'limotining asosiy un-suri — naqr (nuqta, eng kiçik va bölinmas zamon) dir. Davr tarkibidagi naqrlar soni va sifati jihatidan iyqolar ikki sinfga bölinadi: muvas-sal (ulangan, uzluksiz) va mufassal (bölingan, ayrilma). Har bir sinf, öz navbatida, bir neça turlardan iborat. 10-a. badiiy ijodiyotida qöllanilgan jami ritmik şakllarni Forobiy 12 asl (usul)ga asoslangan yaxlit iyqolar tizimi sifatida bayon etgan. Mazkur 12 usullar musiqiy amaliyotda doimo yangiça badiiy estetik sifat («vujud al-afzal») darajasida namoyon böladi. Iyqo usullariga turli ritmik, akustik, dinamik vositalar yordamida kerakli badiiy mazmun kiritiş ma'dulot (tenglamalar) yoki tağiyrot (özgartuvlar, almaştiruvlar) deb ataladi. I.i.ning ta'limoti «Forobiy jahonda birinçi bölib ilgari surgan geni-al goya edi» (J.D.Sava). Badiiy vaqt («al-on»)ning yaxlitligi haqidagi Forobiyning fikriga Ğarbiy Yevropa olimlari 20-a.ning 2-yarmidagina (Klod Levi Stross, Susanna Langer va b.) yetib kelişdi va tan olişdi.

    Ad.: Nazarov A., Forobiy va Ibn Sino musiqiy ritmika xususida (mumtoz iyqo nazariyasi), T., 1995.

    Abdumannon Nazarov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ИЛМИ ИЙҚО (араб — ийқо ҳақидаги илм) — илми мусиқийнинг таркибий қисми. Яхлит ва тугал назария сифатида Абу Наср Форобийнинг асарлари («Китобул мусиқа ал-кабир», «Кито-бул ийқоъот», «Китоб фи ихсоулийқ-оъот» ва б.)да илк маротаба илмий асослаб берилган ва кейинчалик, Ибн Сино («Китоб аш-шифо») ва Қутбиддин аш-Шерозий («Дурратут-Тож ли ғурратид-дибож») рисолаларида ривожлантирилган. И.и. таълимотининг асосий ун-сури — нақр (нуқта, энг кичик ва бўлинмас замон) дир. Давр таркибидаги нақрлар сони ва сифати жиҳатидан ийқолар икки синфга бўлинади: мувас-сал (уланган, узлуксиз) ва муфассал (бўлинган, айрилма). Ҳар бир синф, ўз навбатида, бир неча турлардан иборат. 10-а. бадиий ижодиётида қўлланилган жами ритмик шаклларни Форобий 12 асл (усул)га асосланган яхлит ийқолар тизими сифатида баён этган. Мазкур 12 усуллар мусиқий амалиётда доимо янгича бадиий эстетик сифат («вужуд ал-афзал») даражасида намоён бўлади. Ийқо усулларига турли ритмик, акустик, динамик воситалар ёрдамида керакли бадиий мазмун киритиш маъдулот (тенгламалар) ёки тағийрот (ўзгартувлар, алмаштирувлар) деб аталади. И.и.нинг таълимоти «Форобий жаҳонда биринчи бўлиб илгари сурган гени-ал гоя эди» (Ж.Д.Сава). Бадиий вақт («ал-он»)нинг яхлитлиги ҳақидаги Форобийнинг фикрига Ғарбий Европа олимлари 20-а.нинг 2-ярмидагина (Клод Леви Стросс, Сусанна Лангер ва б.) етиб келишди ва тан олишди.

    Ад.: Назаров А., Форобий ва Ибн Сино мусиқий ритмика хусусида (мумтоз ийқо назарияси), Т., 1995.

    Абдуманнон Назаров.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.