Ilmiy başorat
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 119-b. — ziyouz.com
Ilmiy başorat - tabiat va jamiyatning ayni paytda noma'lum, lekin kelajakda yuzaga kelişi yoki örganilişi mumkin bölgan voqea va hodi-salarini, jarayonlarni ilmiy qonu-niyatlar asosida oldindan aytib beriş, köra oliş. I.b. ijodiy jarayon bölib, tabiat, jamiyat taraqqiyoti obyektiv qonunlarining fanda örganilgan asoslariga suyanadi. I.b. voqelik haqida töplangan bilim va tajri-balarga, voqelikning özgarişi va rivojlanişi qonuniyatlariga tayangan holda çiqariladigan, ilmiy jihatdan asoslangan xulosalardir. Bunda voqelikdagi zaruriy aloqadorlik, davriy özgarişlar hamda tasodifiy ehtimolliklar hisobga olinadi. Olimlar osmon yoritqiçlarining davriy harakatlarini ölçaş natijasida Quyoş va Oyning tutiliş vaqtlarini oldindan aytişgan, sayyoralarning harakatlaniş jadvallarini tuzişgan (mil. av. 585 y. yunon olimi Fales Quyoş tutilişini başorat qilgan. Uluğbek tuzgan yulduzlar jadvali esa osmon yoritqiçlarining davriy harakatini aniq aks ettirgan). Tabiatdagi davriy özgarişlarni kuzatiş natijasida yil fasllarining almaşinişi, şamolning yönalişi va bulutlarning hola-tiga qarab obhavoning özgarişini oldindan ayta olişgan, bunday bilimlar dehqonçilik va çorvaçilikda muhim ahamiyat kasb etgan. Başorat qilişning ayrim elementlari joni-vorlarda ham uçraydi. Quşlar, ba'zi haşarotlar obhavoning özgarişini oldindan payqar ekan.
I.b. öz mohiyatiga köra, bir qança turlarga bölinadi. Bularga dinamik va statistik qonuniyatlarga tayanib aytiladigan I.b.larni misol qilib körsatiş mumkin. Quyoş va Oy tutilişlarini oldindan aytib beriş dinamik qonuniyatlarga tayanib aytiladigan I.b. bölsa, meteorologik hodisalarni yoki demografik jarayonlarni prognozlaş I.b. qilişning 2turiga kiradi. Ijtimoiy hodisalarning rivojlaniş qonuniyatlariga tayanib jamiyat taraqqiyotining kelajagini başorat qiliş I.b.ning 3turidir. Ijtimoiy I.b.ni, öz navbatida, iqtisodiy, demografik, siyosiy va b. turlarga ajratiş mumkin. I.b. voqelikni, uning kelajagini oldindan bilib olişga imkon beradigan murakkab ilmiy biliş şakli hisoblanadi. I.b.ning töğriligi uni ilgari surişda tayaniladigan bilimlarning puxtaligiga, kölamiga, aniqligiga, haqqoniyligiga boğliqdir.
I.b. payğambarlar va avliyolarning karomatlari, folbinlik yoki astrologik usulda kelajakni başorat qilişlardan farqlanadi.
Ad.: Predvideniye kak forma nauçnogo poznaniya [sb. statyey], T., 1985.
Baxtiyor Törayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЛМИЙ БАШОРАТ - табиат ва жамиятнинг айни пайтда номаълум, лекин келажакда юзага келиши ёки ўрганилиши мумкин бўлган воқеа ва ҳоди-саларини, жараёнларни илмий қону-ниятлар асосида олдиндан айтиб бериш, кўра олиш. И.б. ижодий жараён бўлиб, табиат, жамият тараққиёти объектив қонунларининг фанда ўрганилган асосларига суянади. И.б. воқелик ҳақида тўпланган билим ва тажри-баларга, воқеликнинг ўзгариши ва ривожланиши қонуниятларига таянган ҳолда чиқариладиган, илмий жиҳатдан асосланган хулосалардир. Бунда воқеликдаги зарурий алоқадорлик, даврий ўзгаришлар ҳамда тасодифий эҳтимолликлар ҳисобга олинади. Олимлар осмон ёритқичларининг даврий ҳаракатларини ўлчаш натижасида Қуёш ва Ойнинг тутилиш вақтларини олдиндан айтишган, сайёраларнинг ҳаракатланиш жадвалларини тузишган (мил. ав. 585 й. юнон олими Фалес Қуёш тутилишини башорат қилган. Улуғбек тузган юлдузлар жадвали эса осмон ёритқичларининг даврий ҳаракатини аниқ акс эттирган). Табиатдаги даврий ўзгаришларни кузатиш натижасида йил фаслларининг алмашиниши, шамолнинг йўналиши ва булутларнинг ҳола-тига қараб обҳавонинг ўзгаришини олдиндан айта олишган, бундай билимлар деҳқончилик ва чорвачиликда муҳим аҳамият касб этган. Башорат қилишнинг айрим элементлари жони-ворларда ҳам учрайди. Қушлар, баъзи ҳашаротлар обҳавонинг ўзгаришини олдиндан пайқар экан.
И.б. ўз моҳиятига кўра, бир қанча турларга бўлинади. Буларга динамик ва статистик қонуниятларга таяниб айтиладиган И.б.ларни мисол қилиб кўрсатиш мумкин. Қуёш ва Ой тутилишларини олдиндан айтиб бериш динамик қонуниятларга таяниб айтиладиган И.б. бўлса, метеорологик ҳодисаларни ёки демографик жараёнларни прогнозлаш И.б. қилишнинг 2турига киради. Ижтимоий ҳодисаларнинг ривожланиш қонуниятларига таяниб жамият тараққиётининг келажагини башорат қилиш И.б.нинг 3туридир. Ижтимоий И.б.ни, ўз навбатида, иқтисодий, демографик, сиёсий ва б. турларга ажратиш мумкин. И.б. воқеликни, унинг келажагини олдиндан билиб олишга имкон берадиган мураккаб илмий билиш шакли ҳисобланади. И.б.нинг тўғрилиги уни илгари суришда таяниладиган билимларнинг пухталигига, кўламига, аниқлигига, ҳаққонийлигига боғлиқдир.
И.б. пайғамбарлар ва авлиёларнинг кароматлари, фолбинлик ёки астрологик усулда келажакни башорат қилишлардан фарқланади.
Ад.: Предвидение как форма научного познания [сб. статьей], Т., 1985.
Бахтиёр Тўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.