Ilon zahari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 123–124-b. — ziyouz.com
Ilon zahari — zaharli ilonlarning zahar bezidan çiqadigan sarğiş yoki oç yaşil, hvdsiz tiniq suyuklik. Quritilgan I.z.ning 70—90% i murakkab oqsil moddalar, qolgani anorganik moddalardan iborat. Zahar tarkibida erkin aminokislotalar, yoğlar, yoğ kislotalar, har xil tuzlar bor; natriy, kalsiy, kaliy, rux, magniy, fosfor, kremniy, temir, kumuş kabi elementlar ham uçraydi. I.z.da 15 ga yaqin oqsil moddalar borligi elektroforsz usulida aniqlanib bu moddalarning biologik xossalari turliça ekanligi qayd qilingan. Ulardan biri odam yoki hayvonni öldirsa, ikkinçisi qonni ivi-tadi, uçinçisi qizil qon tanaçalarini yemiradi, boşqasi esa organizmga heç qanday ta'sir körsatmaydi. Közoynakli ilon zaharidan nervga ta'sir etadigan modda — neytrotoksin, kölbor ilon va çarx ilon zaxaridan bir qança fermentlar ajratib olingan. Ilon çaqqan odamning zaharlani-şida ana şu maxsus toksinlar va ba'-zi- fermentlar asosiy rol öynaydi. Yaxşilab quritilgan va havo kirmaydigan qoronği joyda saklangan I. z. 15—20 yilgaça barça xossalarini saqlab qoladi.
Örta Osiyodagi zaharli ilonlar zaharining organizmga ta'siri ham bir xil emas, mas, közoynakli ilon zahari, asosan, nerv sistemasiga, kölbor ilon, çarx ilon va böş ilon zahari esa, asosan, kon tomir devori va qonga ta'sir etadi. Bu ilonlar çaqqanda jarohatlangan joy va uning atrofi zahardagi gemorragik moddalar ta'sirida şişadi va qattiq oğriq paydo böladi. I. z.ning ta'siri odamning kaysi jo-yini ilon çaqqaniga ham boğliq. Kökrak yoki böyinni çaqsa, juda xavfli, çunki bu qismda yirik qon tomirlar köp.
Ilon çaqqanda köriladigan eng asosiy çoralardan biri organizmga kirgan zahar mikdorini kamaytirişdir. Buning uçun ilon çaqqan joy mahkam uşlanadi va qattiq siqib, jarohatdan qon çiqariladi. Qonni oğiz b-n ham sörib oliş mumkin, lekin oğiz böşliğida yaraçaqa bölmasligi kerak. Ilon oyoq yoki qölni çaqsa, zahar badanga tez tarqalmasligi uçun, ularni mutlaqo qimirlatmaslik kerak. Qaysi ilon çaqsa, organizmga öşaning zaharidan tayyorlangan maxsus zardob yuboriladi. Bunday zardoblar Toşkentdagi Vaksina va zardoblar ilmiy tad-qiqot intida tayyorlanadi.
I.z.dan tayyorlangan preparatlar şi-fobaxş dori sifatida işlatiladi, mas, vipraksin, nayasin va viprosallar yalliğlanişga qarşi va oğriqsizlantiruvçi xossalarga ega bölib, revmatizm va nerv kasalliklarini davolaşda qöllaniladi. I. z.dan ajratib olingan fermentlar nuklein kislotalar va oqsil moddalar strukturasini, organizmning ba'zi ferment sistemalarini, oqsillar almaşinuvida oraliq moddalar hosil bölişini örganişda köllanilmoqda. Özbekiston FA Biokimyo institutipa. Örta Osiyodagi zaharli ilonlar zaharining kimyoviy tarkibi va ta'siri örganiladi.
Ilonlardan har 25—30 kunda bir marta zahar olinadi. Özbekistonda uçraydigan ilonlardan kuzoynakli ilon (kapça ilon) va kölbor ilon (gyurza) da köp, çarx ilon va böş ilon (qalqontumşuq ilon)da kamroq, çöl qora iloni (gadyuka)da juda kam zahar böladi. Har galda köpi b-n 0,1 g quruq zahar oliş mumkin.
Ad.: Karimov 3. N., Ilon zahari tibbiyot xizmatida, T., 1967.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЛОН ЗАҲАРИ — заҳарли илонларнинг заҳар безидан чиқадиган сарғиш ёки оч яшил, ҳвдсиз тиниқ суюклик. Қуритилган И.з.нинг 70—90% и мураккаб оқсил моддалар, қолгани анорганик моддалардан иборат. Заҳар таркибида эркин аминокислоталар, ёғлар, ёғ кислоталар, ҳар хил тузлар бор; натрий, кальций, калий, рух, магний, фосфор, кремний, темир, кумуш каби элементлар ҳам учрайди. И.з.да 15 га яқин оқсил моддалар борлиги электрофорсз усулида аниқланиб бу моддаларнинг биологик хоссалари турлича эканлиги қайд қилинган. Улардан бири одам ёки ҳайвонни ўлдирса, иккинчиси қонни иви-тади, учинчиси қизил қон таначаларини емиради, бошқаси эса организмга ҳеч қандай таъсир кўрсатмайди. Кўзойнакли илон заҳаридан нервга таъсир этадиган модда — нейтротоксин, кўлбор илон ва чарх илон захаридан бир қанча ферментлар ажратиб олинган. Илон чаққан одамнинг заҳарлани-шида ана шу махсус токсинлар ва баъ-зи- ферментлар асосий роль ўйнайди. Яхшилаб қуритилган ва ҳаво кирмайдиган қоронғи жойда сакланган И. з. 15—20 йилгача барча хоссаларини сақлаб қолади.
Ўрта Осиёдаги заҳарли илонлар заҳарининг организмга таъсири ҳам бир хил эмас, мас, кўзойнакли илон заҳари, асосан, нерв системасига, кўлбор илон, чарх илон ва бўш илон заҳари эса, асосан, кон томир девори ва қонга таъсир этади. Бу илонлар чаққанда жароҳатланган жой ва унинг атрофи заҳардаги геморрагик моддалар таъсирида шишади ва қаттиқ оғриқ пайдо бўлади. И. з.нинг таъсири одамнинг кайси жо-йини илон чаққанига ҳам боғлиқ. Кўкрак ёки бўйинни чақса, жуда хавфли, чунки бу қисмда йирик қон томирлар кўп.
Илон чаққанда кўриладиган энг асосий чоралардан бири организмга кирган заҳар микдорини камайтиришдир. Бунинг учун илон чаққан жой маҳкам ушланади ва қаттиқ сиқиб, жароҳатдан қон чиқарилади. Қонни оғиз б-н ҳам сўриб олиш мумкин, лекин оғиз бўшлиғида ярачақа бўлмаслиги керак. Илон оёқ ёки қўлни чақса, заҳар баданга тез тарқалмаслиги учун, уларни мутлақо қимирлатмаслик керак. Қайси илон чақса, организмга ўшанинг заҳаридан тайёрланган махсус зардоб юборилади. Бундай зардоблар Тошкентдаги Вакцина ва зардоблар илмий тад-қиқот интида тайёрланади.
И.з.дан тайёрланган препаратлар ши-фобахш дори сифатида ишлатилади, мас, випраксин, наясин ва випросаллар яллиғланишга қарши ва оғриқсизлантирувчи хоссаларга эга бўлиб, ревматизм ва нерв касалликларини даволашда қўлланилади. И. з.дан ажратиб олинган ферментлар нуклеин кислоталар ва оқсил моддалар структурасини, организмнинг баъзи фермент системаларини, оқсиллар алмашинувида оралиқ моддалар ҳосил бўлишини ўрганишда кўлланилмоқда. Ўзбекистон ФА Биокимё институтипа. Ўрта Осиёдаги заҳарли илонлар заҳарининг кимёвий таркиби ва таъсири ўрганилади.
Илонлардан ҳар 25—30 кунда бир марта заҳар олинади. Ўзбекистонда учрайдиган илонлардан кузойнакли илон (капча илон) ва кўлбор илон (гюрза) да кўп, чарх илон ва бўш илон (қалқонтумшуқ илон)да камроқ, чўл қора илони (гадюка)да жуда кам заҳар бўлади. Ҳар галда кўпи б-н 0,1 г қуруқ заҳар олиш мумкин.
Ад.: Каримов 3. Н., Илон заҳари тиббиёт хизматида, Т., 1967.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.