Ilonlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 125-b. — ziyouz.com
Ilonlar (Ophidia yoki Serpentes) tangaçalilar kenja turkumi. Qad. I. qazilma qoldiği (uz. 11 m gaça) bör davridan ma'lum. I.ning ajdodi eç-kemarlarga öxşaş kaltakesaklar bölganligi taxmin qilinadi. Tanasi ingiçka va uzun, uz. 8 sm dan 10 m gaça, muguzeimon qalqon va tangaçalar b-n qoplangan. Oyoq kamari suyaklari bölmaydi, ayrim I.da çanoq va orqa oyoklari rudimenti saklanib qolgan. Umurtqalari 141 dan 435 tagaça. Tuş suyagi bulmaydi, qovurğalari harakatçan. Közini şaffof qovoklar qoplab turadi. Quloq teşigi va noğora pardasi bölmaydi, urta quloği sodda tuzilgan. Tili uzun, ayrisimon, yakobson organi bor. Boş skeletining yuz suyaklari elastik paylar orqali özaro birikkan bulib, yirik uljani yutayotga-nida oğzining keng oçilişiga imkon beradi. Tişlari ingiçka, ötkir, orqaga egilgan; öljani uşlab turiş uçun xizmat qiladi.
Zaharli I.ning yuqori jağlarida zahar tişlari buladi. Tişlar sirtidagi egatça yoki içidagi nay orqali zahar ölja tanasiga oqib keladi. Içki organlari asimmetrik joylaşgan.
Öpkasi, odatda, bitga; siydik pufagi bölmaydi. Erkagining kuyikiş organlari bir juft xaltaçalardan iborat bölib, anal teşigidan orqarokda, terisining ostida joylaşgan. Yilda bir neça marta tullaydi, bunda terisining sirtqi qavati paypoq yeçilganidek yaxlit köçib tuşadi.
I.ning 3000 ga yaqin turi 13 oilaga bölinadi. Asosiy oilalari: suv ilonlari, aspidlar, dengiz ilonlari, qora ilonlar, çuqurçaboşlilar, söqirilonlar, toroğizlilar, böğma ilonlar, qal-qondumlilar. Yer yuzida, Antarktidadan taşqari, hamma joyda uçraydi. Odatda, yer ustida qalin öt-ölanlar orasida, da-raxtlarda, köp turlari çöllarda, ayrim turlari suvda yaşaydi. Yirtqiç, öljani tirikligiça yoki oldin zaharlab yoki böğib öddirib keyin yutadi. Tuxum qöyadi, ayrimlari tuxumdan tirik tuğadi. I.tabiatda kemiruvçilar, mollyuskalar va haşarotlar sonini çeklab turişda katta ahamiyatga ega.
I. zaharidan tibbiyotda foydalaniladi. Ba'zi I. terisi çarm sanoatida qöllaniladi. Ayrim I. odam uçun xavfli, biroq ular heç qaçon birinçi bölib hamla qilmaydi.
Özbekiston hududida I.ning 20 gaça yaqin turi tarqalgan, ulardan kapça ilon, kölbor ilon, daşt qora iloni, böş ilon (qalqontumşuq), qum çarx-iloni zaharli hisoblanadi. Köpçilik turlarining soni keskin kamayib ketmoqda. Xalqaro tabiatni muhofaza qiliş jamiyati Qizil kitobiga 16 tur va kenja turi kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЛОНЛАР (Ophidia ёки Serpentes) тангачалилар кенжа туркуми. Қад. И. қазилма қолдиғи (уз. 11 м гача) бўр давридан маълум. И.нинг аждоди эч-кемарларга ўхшаш калтакесаклар бўлганлиги тахмин қилинади. Танаси ингичка ва узун, уз. 8 см дан 10 м гача, мугузеимон қалқон ва тангачалар б-н қопланган. Оёқ камари суяклари бўлмайди, айрим И.да чаноқ ва орқа оёклари рудименти сакланиб қолган. Умуртқалари 141 дан 435 тагача. Туш суяги булмайди, қовурғалари ҳаракатчан. Кўзини шаффоф қовоклар қоплаб туради. Қулоқ тешиги ва ноғора пардаси бўлмайди, урта қулоғи содда тузилган. Тили узун, айрисимон, якобсон органи бор. Бош скелетининг юз суяклари эластик пайлар орқали ўзаро бириккан булиб, йирик улжани ютаётга-нида оғзининг кенг очилишига имкон беради. Тишлари ингичка, ўткир, орқага эгилган; ўлжани ушлаб туриш учун хизмат қилади.
Заҳарли И.нинг юқори жағларида заҳар тишлари булади. Тишлар сиртидаги эгатча ёки ичидаги най орқали заҳар ўлжа танасига оқиб келади. Ички органлари асимметрик жойлашган.
Ўпкаси, одатда, битга; сийдик пуфаги бўлмайди. Эркагининг куйикиш органлари бир жуфт халтачалардан иборат бўлиб, анал тешигидан орқарокда, терисининг остида жойлашган. Йилда бир неча марта туллайди, бунда терисининг сиртқи қавати пайпоқ ечилганидек яхлит кўчиб тушади.
И.нинг 3000 га яқин тури 13 оилага бўлинади. Асосий оилалари: сув илонлари, аспидлар, денгиз илонлари, қора илонлар, чуқурчабошлилар, сўқирилонлар, тороғизлилар, бўғма илонлар, қал-қондумлилар. Ер юзида, Антарктидадан ташқари, ҳамма жойда учрайди. Одатда, ер устида қалин ўт-ўланлар орасида, да-рахтларда, кўп турлари чўлларда, айрим турлари сувда яшайди. Йиртқич, ўлжани тириклигича ёки олдин заҳарлаб ёки бўғиб ўддириб кейин ютади. Тухум қўяди, айримлари тухумдан тирик туғади. И.табиатда кемирувчилар, моллюскалар ва ҳашаротлар сонини чеклаб туришда катта аҳамиятга эга.
И. заҳаридан тиббиётда фойдаланилади. Баъзи И. териси чарм саноатида қўлланилади. Айрим И. одам учун хавфли, бироқ улар ҳеч қачон биринчи бўлиб ҳамла қилмайди.
Ўзбекистон ҳудудида И.нинг 20 гача яқин тури тарқалган, улардан капча илон, кўлбор илон, дашт қора илони, бўш илон (қалқонтумшуқ), қум чарх-илони заҳарли ҳисобланади. Кўпчилик турларининг сони кескин камайиб кетмоқда. Халқаро табиатни муҳофаза қилиш жамияти Қизил китобига 16 тур ва кенжа тури киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.