Imkoniyat va voqelik
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132–133-b. — ziyouz.com
Imkoniyat va voqelik - narsa va hodisalar rivojining asosiy bosqiçlarini ifodalovçi falsafiy tuşunçalar. Voqelik hozir real mavjud bölib turgan narsa, hodisalardir. Lekin bu narsa va hodisalar rivojlaniş jarayonida birdaniga hoz. holatida bölmay imkoniyat tarzida paydo bölgan, ular özining muayyan kelib çiqiş davriga, tarixiga ega. Voqelik paydo bölişdan oldin imkoniyat tarzida mavjud böladi.
Imkoniyat voqelikning kurtak xrlidagi körinişi, hali yuzaga çiqmagan voqelikdir. Imkoniyat voqelikni keltirib çiqaruvçi, rivojlanişning obyektiv va subyektiv şartşaroitlaridan iboratdir. Imkoniyat hali amalga oşmagan, lekin yuzaga çiqişi mumkin bölgan, voqelikka aylana oladigan hodisadir. Imkoniyatning voqelikka aylanişi rivojlaniş jarayonini ifodalaydi.
I. va v. tuşunçalarini tadqiq qilişda Gegelning xizmati katta. Uning ta'limotiga köra, I. va v. bir-biri b-n uzviy boğliq, imkoniyat potensial voqelikdir, uning vokelik-ka aylanişi muayyan zaruriyat asosida böladi. Gegel bu tuşunçalarni zaruriyat va tasodif, mohiyat va hodisa tu-şunçalari b-n uzviy munosabatda olib tekşiradi. Imkoniyat birdan vokelik-ka aylanmaydi. U eski voqelik bağrida rivojlana boradi va muayyan şartşaroitlar paydo bölgaç, voqelikka aylanadi. Imkoniyat reallaşa borgan sari uning mavjud eski voqelik b-n kuraşi keskinlaşib boradi. Şunga köra, formal (rasmiy), abstrakt (mavhum) va real imkoniyatlarni bir-biridan farq qilmoq kerak.
Formal imkoniyat faqat fikriy izçillik jihatdangina töğri bölgan, lekin real asosga ega bölmagan istak şaklidagi imkoniyatdir. U obyektiv rivojlaniş qonunidan kelib çiqmay-di, şuning uçun heç qaçon voqelikka aylanmaydi.
Abstrakt imkoniyat amalga oşişi uçun hali yetarli şartşaroitlar yetişmagan, lekin amalga oşişi qonuniy bölgan narsa va xrdisalarning özgariş va rivojlaniş mantiqidan kelib çiquvçi imkoniyatdir. Abstrakt imkoniyat rivojlaniş jarayonida, muayyan şartşaroitlar yetilganda real imkoniyatga aylanadi. Real imkoniyat amalga oşişi uçun barça zarur şartşaroitlar mavjud bölgan imkoniyatdir. Real imkoniyat doim aniq xarakterga ega.
Imkoniyat b-n voqelik örtasida dialektik boğlaniş mavjud. Bu boğlaniş avvalo I. va v. ning bir-biriga ötib turişi. Imkoniyatning ma'lum şartşaroitlarda voqelikka aylanişi, voqelikning esa yangidan-yangi imkoni-yatlar yaratişida ifodalanadi. Imkoniyatning voqelikka aylanişi tabi-atda öz-özidan, stixiyali ravişda amalga oşadi. Jamiyatda esa imkoniyatning voqelikka aylanişi uçun obyektiv şartşaroitlardan taşqari subyektiv omillarning roli katta. Mas, hozirgi davrda Özbekiston Respublikasining mustaqil davlat sifatida ravnaq topişi uçun hamma tabiiy va ijtimoiy şartşaroitlar va imkoniyatlar mavjud. Ammo bu imko-niyatlar öz-özidan respublika musta-qilligini mustahkamlaşda öz samara-sini bermaydi, ya'ni voqelikka aylanmaydi. Buning uçun şu imkoniyat va şartşaroitlarga suyanib, rejalar asosida faol amaliy işlarni bajarmoğimiz lozim.
Har doim kişilar özlarining amaliy faoliyatida real imkoniyatlarga suyanib iş yuritsalargina öz maqsadlariga erişişlari mumkin. Buning uçun mavjud real imkoniyatlarni töğri hisobga oliş va ularni vokelikka aylantiriş yölida barça subyektiv omillarni safarbar kila biliş muvaffaqiyat garovi hisoblanadi.
Abdulla Ayupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИМКОНИЯТ ВА ВОҚЕЛИК - нарса ва ҳодисалар ривожининг асосий босқичларини ифодаловчи фалсафий тушунчалар. Воқелик ҳозир реал мавжуд бўлиб турган нарса, ҳодисалардир. Лекин бу нарса ва ҳодисалар ривожланиш жараёнида бирданига ҳоз. ҳолатида бўлмай имконият тарзида пайдо бўлган, улар ўзининг муайян келиб чиқиш даврига, тарихига эга. Воқелик пайдо бўлишдан олдин имконият тарзида мавжуд бўлади.
Имконият воқеликнинг куртак хрлидаги кўриниши, ҳали юзага чиқмаган воқеликдир. Имконият воқеликни келтириб чиқарувчи, ривожланишнинг объектив ва субъектив шартшароитларидан иборатдир. Имконият ҳали амалга ошмаган, лекин юзага чиқиши мумкин бўлган, воқеликка айлана оладиган ҳодисадир. Имкониятнинг воқеликка айланиши ривожланиш жараёнини ифодалайди.
И. ва в. тушунчаларини тадқиқ қилишда Гегельнинг хизмати катта. Унинг таълимотига кўра, И. ва в. бир-бири б-н узвий боғлиқ, имконият потенциал воқеликдир, унинг вокелик-ка айланиши муайян зарурият асосида бўлади. Гегель бу тушунчаларни зарурият ва тасодиф, моҳият ва ҳодиса ту-шунчалари б-н узвий муносабатда олиб текширади. Имконият бирдан вокелик-ка айланмайди. У эски воқелик бағрида ривожлана боради ва муайян шартшароитлар пайдо бўлгач, воқеликка айланади. Имконият реаллаша борган сари унинг мавжуд эски воқелик б-н кураши кескинлашиб боради. Шунга кўра, формал (расмий), абстракт (мавҳум) ва реал имкониятларни бир-биридан фарқ қилмоқ керак.
Формал имконият фақат фикрий изчиллик жиҳатдангина тўғри бўлган, лекин реал асосга эга бўлмаган истак шаклидаги имкониятдир. У объектив ривожланиш қонунидан келиб чиқмай-ди, шунинг учун ҳеч қачон воқеликка айланмайди.
Абстракт имконият амалга ошиши учун ҳали етарли шартшароитлар етишмаган, лекин амалга ошиши қонуний бўлган нарса ва хрдисаларнинг ўзгариш ва ривожланиш мантиқидан келиб чиқувчи имкониятдир. Абстракт имконият ривожланиш жараёнида, муайян шартшароитлар етилганда реал имкониятга айланади. Реал имконият амалга ошиши учун барча зарур шартшароитлар мавжуд бўлган имкониятдир. Реал имконият доим аниқ характерга эга.
Имконият б-н воқелик ўртасида диалектик боғланиш мавжуд. Бу боғланиш аввало И. ва в. нинг бир-бирига ўтиб туриши. Имкониятнинг маълум шартшароитларда воқеликка айланиши, воқеликнинг эса янгидан-янги имкони-ятлар яратишида ифодаланади. Имкониятнинг воқеликка айланиши таби-атда ўз-ўзидан, стихияли равишда амалга ошади. Жамиятда эса имкониятнинг воқеликка айланиши учун объектив шартшароитлардан ташқари субъектив омилларнинг роли катта. Мас, ҳозирги даврда Ўзбекистон Республикасининг мустақил давлат сифатида равнақ топиши учун ҳамма табиий ва ижтимоий шартшароитлар ва имкониятлар мавжуд. Аммо бу имко-ниятлар ўз-ўзидан республика муста-қиллигини мустаҳкамлашда ўз самара-сини бермайди, яъни воқеликка айланмайди. Бунинг учун шу имконият ва шартшароитларга суяниб, режалар асосида фаол амалий ишларни бажармоғимиз лозим.
Ҳар доим кишилар ўзларининг амалий фаолиятида реал имкониятларга суяниб иш юритсаларгина ўз мақсадларига эришишлари мумкин. Бунинг учун мавжуд реал имкониятларни тўғри ҳисобга олиш ва уларни вокеликка айлантириш йўлида барча субъектив омилларни сафарбар кила билиш муваффақият гарови ҳисобланади.
Абдулла Аюпов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.