Immunitet
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 137–138-b. — ziyouz.com
Immunitet IMMUNITET, fotoimmunitet, ösimliklar immuniteti — ösimliklarning kasallik qözğatuvçi mikroorganizmlarni öziga yuktirmaslik va ular ajratadigan zaharli moddalar ta'siriga çidamlilik xususiya-ti. I. ni ösimliklarda kasallik qözğatuvçilarga çidamlilikning eng yuqori darajasi deb xisoblaş mumkin. I. sirtdan quyidagiça namoyon böladi: kasallik qözğatuvçi va uning ösimlikka yuqişi uçun zaruriy şaroitlar mavjud bölganda I. li ösimliklar kasalga çalinmaydi, ularda patologik ja-rayon vujudga kelmaydi; immuniteti yöq ösimliklar esa bunday şaroitda kasallikka çalinadi. I. ning xususiy körinişi ösimlikning çidamliligi (tolerantligi)dan iborat bölib, bunda kasallik yuqqan ösimlikda hosil miqdori va sifatining keskin pasay-işi kuzatilmaydi. I.ning namoyon bölişi köpinça xöjayin-ösimlikning fermentlar sistemasi, fiton-sidlar, fitoaleksinlar ta'siri, ok-sidlanişenergiya almaşinuvining barqarorligi, ba'zi kimyoviy birik-malar miqdori, şuningdek, ösimlikning alohida morfologik tuziliş xu-susiyatlariga boğliq. Ösimliklarning kasallik qözğatuvçilardan himoyalaniş mexanizmi yana ularning öta ta'sirçanlik reaksiyasidan iborat. Ösimliklarda bu xususiyatning asosi şundan iboratki, kasallik yuqqan hujayralar tezda nobud böladi va ularda kasallik qözğatuvçilar tarkala olmaydi. Kasallik qözğatuvçilar va ösimliklar himoyalaniş mexanizmining turli-tumanligi xususida yagona nazariya yöq. Ösimliklarning antigenlarga qarşi antitelalar hosil qiliş xususiyatlari ham isbotlanmagan. Ösimliklarda I. ning maxsus va guruhli xili uçraydi. Maxsus I. da ösimliklar kasallik qözğatuvçilarning biror turiga
mansub bölgan biotipga yoki irqiga çi-damlilikni, guruhli I. da esa ularning bir qança irqi yoki turiga çidamlilikni namoyon etadi.
I. irsiy xususiyat bölib, duragaylaşda naslga beriladi. Kasalliklarga çi-damli navlar yaratişda çidamlilik negizlariga ega bölgan ösimlik şakllaridan foydalaniladi. Mac, ğözaning viltga çidamli Toşkent navlarini yaratişda çidamlilik manbai sifatida yovvoyi Meksika ğözasidan foydalanilgan (yana q. Ösimlikning himoya reaksiyasi).
Abdukarim Zikiryoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИММУНИТЕТ, фотоиммунитет, ўсимликлар иммунитети — ўсимликларнинг касаллик қўзғатувчи микроорганизмларни ўзига юктирмаслик ва улар ажратадиган заҳарли моддалар таъсирига чидамлилик хусусия-ти. И. ни ўсимликларда касаллик қўзғатувчиларга чидамлиликнинг энг юқори даражаси деб хисоблаш мумкин. И. сиртдан қуйидагича намоён бўлади: касаллик қўзғатувчи ва унинг ўсимликка юқиши учун зарурий шароитлар мавжуд бўлганда И. ли ўсимликлар касалга чалинмайди, уларда патологик жа-раён вужудга келмайди; иммунитети йўқ ўсимликлар эса бундай шароитда касалликка чалинади. И. нинг хусусий кўриниши ўсимликнинг чидамлилиги (толерантлиги)дан иборат бўлиб, бунда касаллик юққан ўсимликда ҳосил миқдори ва сифатининг кескин пасай-иши кузатилмайди. И.нинг намоён бўлиши кўпинча хўжайин-ўсимликнинг ферментлар системаси, фитон-цидлар, фитоалексинлар таъсири, ок-сидланишэнергия алмашинувининг барқарорлиги, баъзи кимёвий бирик-малар миқдори, шунингдек, ўсимликнинг алоҳида морфологик тузилиш ху-сусиятларига боғлиқ. Ўсимликларнинг касаллик қўзғатувчилардан ҳимояланиш механизми яна уларнинг ўта таъсирчанлик реакциясидан иборат. Ўсимликларда бу хусусиятнинг асоси шундан иборатки, касаллик юққан ҳужайралар тезда нобуд бўлади ва уларда касаллик қўзғатувчилар таркала олмайди. Касаллик қўзғатувчилар ва ўсимликлар ҳимояланиш механизмининг турли-туманлиги хусусида ягона назария йўқ. Ўсимликларнинг антигенларга қарши антителалар ҳосил қилиш хусусиятлари ҳам исботланмаган. Ўсимликларда И. нинг махсус ва гуруҳли хили учрайди. Махсус И. да ўсимликлар касаллик қўзғатувчиларнинг бирор турига
мансуб бўлган биотипга ёки ирқига чи-дамлиликни, гуруҳли И. да эса уларнинг бир қанча ирқи ёки турига чидамлиликни намоён этади.
И. ирсий хусусият бўлиб, дурагайлашда наслга берилади. Касалликларга чи-дамли навлар яратишда чидамлилик негизларига эга бўлган ўсимлик шаклларидан фойдаланилади. Mac, ғўзанинг вилтга чидамли Тошкент навларини яратишда чидамлилик манбаи сифатида ёввойи Мексика ғўзасидан фойдаланилган (яна қ. Ўсимликнинг ҳимоя реакцияси).
Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.