Imperializm
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 149-b. — ziyouz.com
Imperializm (frans. imperialisme) — keng ma'noda hududlarni bosib olişga, qaram qilişga, boşqa davlatlar ustidan siyosiy yoki iqtisodiy nazorat örnatişga qaratilgan davlat siyosati. U bir davlatning öz hokimiyatini boşqa davlat hududida iqti-sodiy va siyosiy foyda oliş maqsadida qaram aholini, asosan, harbiy vositalar yordamida eziş hisobiga amalga oşirişini anglatadi. Imperiya, aslida, bosib oliş va hukmronlik qilişning, davlatlar örtasidagi siyosiy raqobatning qad. şakli hisoblanadi. I. termini 19-a. 2-yarmida ingliz iqtisodçi olimi J. Gobsonning «Imperializm» nomli kitobi (1902) çiqqanidan sung, ayniqsa, keng tarqaldi va I.ga nisbatan bir-biridan keskin farq qiluvçi fikrlar paydo böldi. Liberalizm yunalişidagi olimlar (jumladan, nemis iqtisodçisi Y. A. Şumpeter) fikriça, Yevropa mamlakatlarining 19-a.dagi imperialistik ekspansiyasi kapitalistik taraqqiyot va raqobatning xususiyati emas edi, aksinça, u kapitalizmning siyosiy va iqtisodiy mohiyatiga zid bölgan. Şu ma'noda I. mutlaq monarxiyalar davridagi militaristik millatçilikning oqibati hisoblanadi. Radikal yönalişdagi olimlar va siyo-satçilar (jumladan, V. I. Lenin) I.ni kapitalizmning oliy va sönggi bosqiçi deya baholab, moliya kapitali huk-mronligi, iqtisodning içki inqiro-ziga javob tariqasida çetga kapital çiqariş, xalqaro trestlarning ösişi va yer yuzining kapitalistik davlatlar tomonidan taqsimlab olinişi b-n boğlab tuşuntirmoqçi böladi. Bu fikrning xatoligini isbotlovçi na-zariyotçilarning ta'kidlaşiça, I., birinçidan, tarixan kapitalizmdan oldin keladi, ikkinçidan, imperialistik davlatlar örtasidagi raqobat, avvalo, iqtisodiy emas, balki siyosiy sabablar b-n boğliqdir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИМПЕРИАЛИЗМ (франц. imperialisme) — кенг маънода ҳудудларни босиб олишга, қарам қилишга, бошқа давлатлар устидан сиёсий ёки иқтисодий назорат ўрнатишга қаратилган давлат сиёсати. У бир давлатнинг ўз ҳокимиятини бошқа давлат ҳудудида иқти-содий ва сиёсий фойда олиш мақсадида қарам аҳолини, асосан, ҳарбий воситалар ёрдамида эзиш ҳисобига амалга оширишини англатади. Империя, аслида, босиб олиш ва ҳукмронлик қилишнинг, давлатлар ўртасидаги сиёсий рақобатнинг қад. шакли ҳисобланади. И. термини 19-а. 2-ярмида инглиз иқтисодчи олими Ж. Гобсоннинг «Империализм» номли китоби (1902) чиққанидан сунг, айниқса, кенг тарқалди ва И.га нисбатан бир-биридан кескин фарқ қилувчи фикрлар пайдо бўлди. Либерализм йуналишидаги олимлар (жумладан, немис иқтисодчиси Й. А. Шумпетер) фикрича, Европа мамлакатларининг 19-а.даги империалистик экспансияси капиталистик тараққиёт ва рақобатнинг хусусияти эмас эди, аксинча, у капитализмнинг сиёсий ва иқтисодий моҳиятига зид бўлган. Шу маънода И. мутлақ монархиялар давридаги милитаристик миллатчиликнинг оқибати ҳисобланади. Радикал йўналишдаги олимлар ва сиё-сатчилар (жумладан, В. И. Ленин) И.ни капитализмнинг олий ва сўнгги босқичи дея баҳолаб, молия капитали ҳук-мронлиги, иқтисоднинг ички инқиро-зига жавоб тариқасида четга капитал чиқариш, халқаро трестларнинг ўсиши ва ер юзининг капиталистик давлатлар томонидан тақсимлаб олиниши б-н боғлаб тушунтирмоқчи бўлади. Бу фикрнинг хатолигини исботловчи на-зариётчиларнинг таъкидлашича, И., биринчидан, тарихан капитализмдан олдин келади, иккинчидан, империалистик давлатлар ўртасидаги рақобат, аввало, иқтисодий эмас, балки сиёсий сабаблар б-н боғлиқдир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.